Pierwszy mit: z tego się wyrasta

Lęk społeczny zaczyna się wcześnie. Przeglądy danych epidemiologicznych podają, że u około połowy osób pojawia się do 11 roku życia, a u około 80 procent do 20 roku życia. To wiek, w którym trudno oddzielić objaw od charakteru, więc otoczenie i sama osoba zwykle przyjmują opis „taki już jestem".

Co dzieje się dalej, sprawdzono w badaniu, które przez dwanaście lat śledziło dorosłych z zaburzeniami lękowymi. Prawdopodobieństwo wyzdrowienia w tym okresie wyniosło 0,58 dla zaburzenia lękowego uogólnionego, 0,48 dla lęku panicznego z agorafobią i 0,37 dla fobii społecznej. Fobia społeczna miała najniższy wynik ze wszystkich badanych rozpoznań. U osób, u których poprawa nastąpiła, prawdopodobieństwo nawrotu w czasie obserwacji było wysokie.

To była grupa kliniczna, obserwowana w trakcie zwykłej opieki, a nie w warunkach badanego programu leczenia. Liczba 0,37 nie mówi więc, że lęku społecznego nie da się wyleczyć. Mówi, jak wygląda upływ czasu bez ukierunkowanej pracy.

Dlaczego akurat ten lęk trzyma się najdłużej

Większość zaburzeń ma moment, który wypycha do gabinetu. Przy napadach paniki jest to wizyta na oddziale ratunkowym, przy depresji tydzień, w którym nie da się wstać, przy uzależnieniu konsekwencja, której nie da się ukryć.

Lęk społeczny takiego momentu zwykle nie ma. Unikanie działa natychmiast i wygląda jak decyzja: nie idę na to spotkanie, bo mi się nie chce, nie zgłaszam się po awans, bo wolę spokój, wybieram studia zaoczne, bo tak wygodniej. Każdy taki wybór obniża lęk tego dnia i jednocześnie zabiera dowód, że dał_abyś radę. Po latach z tych decyzji składa się życie skrojone tak, żeby lęku nie wzbudzać, i wtedy problem wygląda już nie na zaburzenie, tylko na osobowość.

Ile lat trwa zwłoka

W dużym badaniu na reprezentatywnej próbie sprawdzono, ile czasu mija od początku zaburzenia do pierwszego kontaktu z profesjonalną pomocą. Dla zaburzeń lękowych mediana opóźnienia wyniosła od 9 do 23 lat, zależnie od rozpoznania. To najgorszy wynik ze wszystkich grup zaburzeń, gorszy niż przy zaburzeniach nastroju, gdzie opóźnienie wynosiło od 6 do 8 lat.

Do tego dochodzi drugi filtr. W badaniu epidemiologicznym poświęconym lękom społecznym okazało się, że wśród osób, które trafiły do leczenia, lęk społeczny był przedmiotem uwagi klinicznej tylko mniej więcej w połowie przypadków. Reszta leczyła się z powodu depresji, bezsenności albo problemów z alkoholem, czyli z powodu następstw, nie przyczyny.

Drugi mit: to tylko nieśmiałość

Nieśmiałość jest cechą, lęk społeczny rozpoznaniem, a rozpoznanie stawia się wtedy, gdy lęk przed oceną trwa co najmniej pół roku i realnie zmienia to, co robisz. Skala zjawiska jest przy tym większa, niż wynikałoby z liczby osób w gabinetach: w badaniu na próbie ogólnej rozpowszechnienie fobii społecznej w ciągu życia oszacowano na 12,1 procent.

To samo badanie pokazało, że lęki społeczne nie dzielą się na wyraźne podtypy, tylko układają się w gradient. Im więcej sytuacji budzi lęk, tym większe upośledzenie funkcjonowania i tym częstsze współwystępowanie innych zaburzeń. Pytanie „czy to jeszcze nieśmiałość" jest więc mniej użyteczne niż pytanie „ilu rzeczy nie robię przez ten lęk i od jak dawna".

Trzeci mit: najpierw pewność siebie, potem sytuacje

Ta kolejność brzmi rozsądnie i jest odwrotna do tego, co pokazują badania nad leczeniem. Pewność bierze się z doświadczeń, w których przewidywana katastrofa nie nastąpiła, więc musi być poprzedzona wejściem w sytuację, a nie odwrotnie. Czekanie na moment, w którym poczujesz się gotowy_a, jest w praktyce kolejną formą unikania, tyle że o dobrej nazwie.

Podobnie działa przekonanie „najpierw uporządkuję inne sprawy". Dane o przebiegu pokazują, że współwystępująca depresja oraz problemy z alkoholem obniżają szanse na wyzdrowienie z zaburzenia lękowego i podnoszą ryzyko nawrotu. Odkładanie pracy nad lękiem do czasu, aż reszta się ułoży, zwykle przedłuża oba problemy naraz.

Co realnie poprawia rokowanie

•

• Węższy zakres lęku. Im mniej sytuacji obejmuje unikanie, tym mniej trzeba go odkręcać.

•

• Krótszy czas trwania. Rok unikania zostawia mniej zaniechanych decyzji niż piętnaście lat.

•

• Brak nienazwanych problemów towarzyszących, przede wszystkim depresji i picia w sytuacjach społecznych.

•

• Leczenie ukierunkowane na lęk społeczny, a nie na jego następstwa. Przegląd sieciowy badań z randomizacją wskazał terapię poznawczo behawioralną prowadzoną indywidualnie jako metodę o najsilniejszych danych na start leczenia.

Co z tym zrobić w tym tygodniu

Wypisz listę rzeczy, których nie robisz z powodu lęku przed oceną: sytuacji, decyzji, rozmów. Przy każdej pozycji dopisz rok, od którego jej unikasz. Ta lista mówi o nasileniu problemu więcej niż jakikolwiek test przesiewowy i jest jednocześnie gotowym materiałem na pierwszą konsultację.

Jeśli lista ma więcej niż kilka pozycji i ciągnie się dłużej niż rok, umów konsultację, zamiast czekać na moment, w którym lęk sam zelżeje. Dwunastoletnia obserwacja pokazuje, że taki moment przychodzi u mniejszości.