Decyzja, która wygląda na wybór

Odmowa awansu rzadko brzmi jak objaw. Brzmi jak rozsądek: „nie chcę zarządzać ludźmi", „wolę pracę merytoryczną", „nie jestem typem na spotkania z klientami".

Dane z badań populacyjnych pokazują, jak często ta rozsądna decyzja ma pod spodem lęk. Co piąta osoba z rozpoznaniem lęku społecznego odrzuciła ofertę pracy albo awans z powodu obaw przed sytuacjami społecznymi. W badaniu pacjentów_ek podstawowej opieki zdrowotnej osoby spełniające kryteria tego zaburzenia były ponad dwa razy częściej bez pracy, a zależność utrzymywała się po uwzględnieniu innych zaburzeń lękowych i depresji.

Nie chodzi więc o ogólne złe samopoczucie ani o współistniejącą depresję. Sam lęk społeczny wystarczy.

Dlaczego to nie jest kwestia kompetencji

Analiza dużego kanadyjskiego badania populacyjnego, obejmującego ponad 8000 osób, pokazała szeroki zakres upośledzenia funkcjonowania u osób z fobią społeczną: od porzucania nauki po ograniczenia w podstawowej codziennej aktywności. Współwystępująca depresja tłumaczyła te wyniki tylko w niewielkim stopniu.

Mechanizm jest zwykle dwutorowy. Bezpośrednio: unikanie sytuacji, w których trzeba się odezwać, pokazać albo być ocenionym_ą. Pośrednio: wcześniejsze decyzje edukacyjne. Osoby z lękiem społecznym częściej przerywają naukę i mają za sobą trudności szkolne, więc do rynku pracy wchodzą z węższym zestawem możliwości, zanim jeszcze zacznie się rozmowa o awansie.

Efekt jest taki, że ścieżka kariery układa się wokół unikania, a nie wokół tego, w czym jesteś dobry_a. Wybierasz rolę bez kontaktu z klientem, zmiany nocne, pracę zdalną bez kamery. Każda z tych decyzji z osobna jest do obronienia. Razem tworzą sufit, którego nikt ci nie postawił.

Sytuacje, które kosztują najwięcej

W pracy lęk społeczny rzadko dotyczy „ludzi w ogóle". Zwykle koncentruje się na kilku powtarzalnych momentach.

•

• Zabranie głosu na spotkaniu, zwłaszcza gdy trzeba się nie zgodzić albo przerwać komuś.

•

• Telefony, w szczególności inicjowane przez ciebie i do osób nieznanych.

•

• Bycie obserwowanym_ą przy pracy: ktoś stoi za plecami, ktoś patrzy na ekran.

•

• Rozmowa o wynagrodzeniu, ocena okresowa, informacja zwrotna od przełożonego_ej.

•

• Nieformalna rozmowa przy kawie i lunch z zespołem, często trudniejsze niż formalna prezentacja.

•

• Rozmowa kwalifikacyjna, czyli sytuacja, w której ocenianie jest wpisane w regulamin.

Ta lista ma praktyczne zastosowanie. Jeśli potrafisz wskazać dwie albo trzy pozycje, które kosztują cię najwięcej, masz gotową listę celów terapii, zamiast ogólnego „chciałbym_abym być pewniejszy_a siebie".

Terapia obniża objawy, ale funkcjonowanie nie nadąża samo

Terapia poznawczo behawioralna jest przy lęku społecznym leczeniem pierwszego wyboru i skutecznie obniża lęk oraz unikanie. Jest jednak druga część tego obrazu: po zakończeniu leczenia trudności w funkcjonowaniu, w tym zawodowym, często utrzymują się dłużej niż same objawy.

To ma sens, jeśli spojrzeć na kolejność zdarzeń. Objaw da się obniżyć w cztery miesiące. Nie da się w tym czasie nadrobić dziesięciu lat, w których nie prosiłeś_aś o podwyżkę, nie prowadziłeś_aś prezentacji i nie budowałeś_aś kontaktów zawodowych.

Wniosek dla osoby idącej na terapię jest prosty: cele zawodowe trzeba nazwać wprost i wpisać do planu leczenia. „Odezwę się raz na każdym cotygodniowym spotkaniu zespołu" jest celem terapeutycznym. „Poczuję się pewniej" nie jest, bo nie da się sprawdzić, czy został osiągnięty.

Co pokazało badanie terapii szytej pod szukanie pracy

Sprawdzono też wariant odwrotny: terapię zaprojektowaną wprost pod pracę. W badaniu z randomizacją osoby bez zatrudnienia, z rozpoznaniem lęku społecznego, korzystające z usług agencji zatrudnienia, otrzymały osiem dwugodzinnych sesji grupowej terapii poznawczo behawioralnej nastawionej na sytuacje związane z pracą, rozłożonych na cztery tygodnie. Grupa porównawcza dostała standardowe wsparcie: doradztwo zawodowe, pomoc w napisaniu CV i przygotowanie do rozmów kwalifikacyjnych.

Wynik nie jest jednoznaczny. Uczestnicy_czki terapii mieli_ły istotnie wyższe poczucie skuteczności w szukaniu pracy i więcej realnych działań w tym kierunku. Nie było natomiast istotnej różnicy w liczbie przepracowanych godzin. Przegląd metodologiczny amerykańskiego Departamentu Pracy ocenił jakość dowodów w zakresie zatrudnienia jako niską, między innymi z powodu wysokiego odsetka osób, które wypadły z badania.

Czyli: praca nad lękiem zwiększa liczbę prób i wiarę w to, że mają sens. Sama nie załatwia zatrudnienia i nikt uczciwie tego nie obieca.

Trzy rzeczy do zrobienia w tym tygodniu

Nie zaczynaj od prezentacji dla zarządu. Zacznij od czegoś, co da się zmierzyć.

1

1. Wybierz jedną sytuację z listy powyżej, tę o średniej trudności, nie najtrudniejszą.

2

2. Zapisz przepowiednię przed wejściem w nią, w konkretnych słowach: co dokładnie ma się stać i po czym poznasz, że się stało.

3

3. Zrezygnuj z jednego zabezpieczenia: nie czytaj z kartki, nie ćwicz zdania w głowie przed wypowiedzeniem, nie zamawiaj mailem czegoś, co można załatwić telefonem.

Po każdej próbie zanotuj, co się faktycznie wydarzyło. Nadaje się do tego dziennik lęku w aplikacji, bo trzyma sytuację, myśl i wynik w jednym miejscu. Po kilku tygodniach masz materiał, który trudno podważyć własną pamięcią, a jednocześnie gotowy punkt wyjścia do rozmowy z terapeutą_ką.