Fizjologia stresu: dwa układy, dwie prędkości i kortyzol, który nie zawsze rośnie

Dwa układy, które startują w innym tempie

Reakcja na stres nie jest jednym zdarzeniem. To dwa osobne systemy, uruchamiane w odstępie kilku minut, o różnych zadaniach.

•

• Oś współczulno-nadnerczowa rusza niemal natychmiast. Z rdzenia nadnerczy i zakończeń nerwowych uwalniają się adrenalina i noradrenalina. Rośnie tętno, ciśnienie i pojemność minutowa serca, do krwi trafia glukoza. Ten układ odpowiada za wszystko, co czujesz w pierwszych sekundach.

•

• Oś podwzgórze, przysadka, nadnercza potrzebuje minut. Podwzgórze wydziela kortykoliberynę, ta pobudza przysadkę do wyrzutu kortykotropiny, a ta z kolei korę nadnerczy do wydzielenia kortyzolu.

Ta różnica prędkości ma praktyczną konsekwencję. Kołatanie serca i drżenie rąk pojawiają się natychmiast po bodźcu, a uczucie wyczerpania i rozregulowania przychodzi później, gdy dawno myślisz, że sytuacja się skończyła.

Co kortyzol faktycznie robi w ciele

Kortyzol nie jest „hormonem stresu" w sensie hormonu szkodliwego. Jego funkcją jest przygotowanie organizmu na wysiłek i to robi bardzo skutecznie.

1

1. Mobilizuje paliwo. Uruchamia glikogenolizę i glukoneogenezę, czyli podnosi stężenie glukozy dostępnej dla mięśni i mózgu.

2

2. Hamuje układ odpornościowy. Ogranicza wytwarzanie cytokin prozapalnych i aktywność limfocytów. W ostrym stresie to oszczędność energii, w przewlekłym problem.

3

3. Wycisza trawienie. Zmniejsza przepływ krwi przez przewód pokarmowy i upośledza jego wydzielanie. Stąd typowe objawy brzuszne w okresach napięcia.

Krótko: pojedynczy wyrzut kortyzolu jest adaptacyjny. Kosztowne jest dopiero to, co dzieje się przy wielokrotnym powtarzaniu.

Wyłączanie okazuje się trudniejsze niż włączanie

Za hamowanie osi odpowiada ujemne sprzężenie zwrotne, w którym istotną rolę pełni hipokamp. Bruce McEwen opisał w 1998 roku cztery wzorce, w których ten system zawodzi, i są one bardziej użyteczne niż samo pojęcie „za dużo kortyzolu":

•

• reakcja zbyt słaba wobec wymagań sytuacji,

•

• brak wyłączenia osi po ustaniu bodźca,

•

• reakcja powtarzana zbyt często,

•

• brak habituacji, czyli brak wygaszania odpowiedzi na ten sam, znany już stresor.

Ostatni punkt jest najlepiej udokumentowany po stronie skutków. Osoby, u których oś HPA słabiej habituuje się do powtarzanych stresorów, zgłaszają niższą samoocenę, więcej objawów fizycznych i większe wyczerpanie życiowe. Suma tych kosztów to obciążenie allostatyczne: cena, jaką organizm płaci za utrzymywanie równowagi w zmieniających się warunkach.

Przewlekły stres częściej spłaszcza kortyzol, niż go podnosi

To jest miejsce, w którym intuicja najczęściej zawodzi. Popularne wyobrażenie mówi: im dłużej się stresujesz, tym wyższy masz kortyzol. Dane mówią coś innego.

Poziom kortyzolu ma wyraźny rytm dobowy. Około 30 minut po przebudzeniu następuje jego szybki wzrost, nazywany odpowiedzią kortyzolową na przebudzenie, a potem stopniowy spadek do wieczora. Ta poranna zwyżka nie jest zakłóceniem, tylko sposobem, w jaki organizm przygotowuje się na wymagania dnia.

W badaniach przewlekła ekspozycja na trudne warunki społeczne wiąże się z stłumioną, a nie podwyższoną odpowiedzią poranną. W jednym z badań grupa narażona na przewlekły stres społeczny miała odpowiedź poranną około trzykrotnie niższą od grupy porównawczej, przy braku różnic w reakcji na ostry stres wywołany w laboratorium. Innymi słowy: zmieniło się tło, a nie sama zdolność reagowania.

Spłaszczona krzywa poranna towarzyszy depresji i zaburzeniom psychotycznym, dorastaniu w mieście oraz przeciwnościom w dzieciństwie. Płaski spadek dobowy przewidywał w badaniach podłużnych umieralność ogólną i zachorowanie na cukrzycę typu 2. Zależność bywa nieliniowa: przy łagodnej depresji krzywa bywa prawidłowa, przy umiarkowanej podwyższona, a przy ciężkiej obniżona.

Dlaczego jednorazowe badanie kortyzolu niewiele Ci powie

Z powyższego wynika bezpośrednia rada, wbrew temu, co oferują panele „diagnostyki stresu".

Pojedynczy pomiar kortyzolu nie ma punktu odniesienia, bo znaczenie ma kształt krzywej, nie wartość w losowym momencie. Rzetelna ocena wymaga kilku próbek dziennie przez kilka dni, przy kontroli godziny przebudzenia, i nawet wtedy służy badaniom, a nie stawianiu rozpoznania u konkretnej osoby.

Nie ma progu kortyzolu, który potwierdzałby albo wykluczał przewlekły stres. Oznaczenia kortyzolu mają natomiast sens tam, gdzie podejrzewa się chorobę endokrynologiczną, i o takim wskazaniu decyduje lekarz_ka.

Co realnie zmienia kształt tej krzywej

Skoro problemem jest brak wygaszania i brak powrotu do stanu wyjściowego, to działania warto kierować właśnie tam.

•

• Regularna pora wstawania. Odpowiedź poranna jest przywiązana do momentu przebudzenia, a nie do godziny na zegarze. Chaotyczny rytm rozjeżdża całą krzywą dobową.

•

• Powtarzalna ekspozycja zamiast unikania. Habituacja wymaga kontaktu ze stresorem. Odwoływanie wystąpień albo trudnych rozmów utrwala reakcję zamiast ją wygaszać.

•

• Domykanie epizodu. Ruch, spacer albo cokolwiek, co kończy sytuację fizycznie, pomaga wyłączyć oś, która sama się nie wyłącza.

•

• Obserwacja zamiast pomiaru. Notowanie, po czym objawy narastają i po jakim czasie ustępują, daje więcej informacji niż wynik z laboratorium.