Wieczorem, po trudnym dniu, otwierasz szafkę „tylko po coś małego”. Kilkanaście minut później leżą przed Tobą puste opakowania, a Ty nie bardzo pamiętasz, jak to się stało. Potem przychodzi ciężar w żołądku i myśl: „od jutra koniec, biorę się za siebie”. Kilka dni później scenariusz się powtarza.
Wyjaśniamy, czym napady objadania się różnią się od zwykłego zjedzenia za dużo, dlaczego tak trudno je przerwać i po czym poznać, że to dobry moment, żeby poszukać profesjonalnej pomocy.
Co może stać za napadami jedzenia
Jedzenie jako sposób na emocje
- Napięcie, samotność, złość, nuda. Jedzenie szybko przynosi chwilową ulgę i odcina od trudnych uczuć. Głowa zapamiętuje ten sposób i sięga po niego coraz częściej.
- Problem polega na tym, że ulga jest krótka, a po niej przychodzi wstyd, który sam staje się kolejną trudną emocją do „zajedzenia”.
Restrykcje i zakazy
- Długie przerwy między posiłkami, pomijanie śniadań, zakazane produkty i surowe diety często poprzedzają napady. Organizm i psychika odpowiadają na niedobór nagłym przejedzeniem.
- Cykl „ścisła kontrola, utrata kontroli, wyrzuty sumienia, jeszcze ostrzejsza kontrola” potrafi trwać latami.
Historia i biologia
- Doświadczenia z dzieciństwa, na przykład jedzenie jako nagroda albo kara, komentarze o wadze, przemoc czy zaniedbanie, mogą wpływać na to, jak dziś korzystasz z jedzenia.
- Znaczenie mają też czynniki zdrowotne, jak zaburzenia hormonalne, niektóre leki czy przewlekłe niewyspanie. Dlatego w diagnozie przydaje się też lekarz.
Nie wiesz, jak wybrać psychologa?
Sygnały, że to coś więcej niż przejedzenie
- Jem, chociaż już dawno nie jestem głodny_a, i nie umiem przestać.
- Chowam opakowania na dnie kosza, żeby nikt ich nie zobaczył.
- Po wszystkim czuję do siebie obrzydzenie.
- Przy innych jem normalnie. Problem zaczyna się, kiedy zostaję sam_a.
Podczas napadu
- Jesz bardzo szybko, często na stojąco przy lodówce albo w samochodzie, prawie nie czując smaku.
- Masz wrażenie, że coś przejęło stery. Wiesz, że chcesz przestać, a ręka dalej sięga po kolejną rzecz.
Przed i po
- Kupujesz jedzenie w kilku sklepach, żeby kasjerka nie zobaczyła, ile tego jest.
- Następnego dnia głodzisz się, ćwiczysz do upadłego albo planujesz „detoks”, który kończy się kolejnym napadem.
- Myśli o jedzeniu i o tym, czy dziś się uda wytrzymać, zajmują dużą część dnia.
W życiu towarzyskim
- Odmawiasz wspólnych kolacji, bo boisz się, że przy innych coś Ci się wymknie albo że ktoś skomentuje Twój talerz.
- Unikasz rozmowy o jedzeniu z partnerem, bo wstyd jest silniejszy niż potrzeba wsparcia.
Co możesz zrobić, zanim i kiedy szukasz pomocy
- 1
Zapisuj okoliczności, nie kalorie
Po napadzie zanotuj krótko: o której godzinie, gdzie, co działo się wcześniej, co czułeś_aś. Nie licz kalorii i nie oceniaj się. Po dwóch, trzech tygodniach często widać wzór, na przykład wieczory po rozmowie z szefem albo samotne niedziele. Takie notatki bardzo przydają się też specjaliście.
- 2
Jedz regularnie w ciągu dnia
Długie głodzenie się po napadzie zwykle prowadzi do kolejnego. Zamiast „kary” spróbuj zjeść zwykłe śniadanie i kolejne posiłki o w miarę stałych porach. Nie chodzi o dietę ani o liczenie czegokolwiek, tylko o przerwanie cyklu restrykcji i przejedzenia.
- 3
Zauważ moment przed napadem
Często jest krótka chwila, kiedy jeszcze możesz wybrać. Spróbuj wtedy zatrzymać się na dziesięć minut: wyjdź z kuchni, zadzwoń do kogoś, weź prysznic, zapisz, co czujesz. Nie zawsze się uda. Każde zatrzymanie, nawet krótkie, pokazuje jednak, że napad nie jest nieunikniony.
- 4
Traktuj siebie po napadzie łagodniej
Wstyd i surowe słowa wobec siebie zwiększają napięcie, a napięcie zwiększa ryzyko kolejnego epizodu. Spróbuj powiedzieć sobie: „Stało się. Było mi bardzo ciężko. Jutro zjem normalne śniadanie”. Ten sposób mówienia do siebie nie oznacza przyzwolenia. Pomaga szybciej wrócić do równowagi.
- 5
Powiedz o tym jednej zaufanej osobie
Napady żyją w ukryciu. Możesz zacząć od zdania: „Mam problem z jedzeniem, którego się wstydzę. Nie chcę rad, chcę tylko, żebyś wiedział_a”. Nawet jedna osoba, która zna prawdę, zmniejsza samotność i ułatwia później pójście po profesjonalną pomoc.
- 6
Sprawdź zdrowie u lekarza
Umów się do lekarza rodzinnego i powiedz wprost o napadach. Lekarz może zlecić podstawowe badania, ocenić, czy nie ma przyczyn zdrowotnych, i skierować do psychiatry lub do poradni leczenia zaburzeń odżywiania. Mówienie o tym w gabinecie bywa trudne, ale lekarze często słyszą podobne historie.
- 7
Umów się do psychologa lub psychoterapeuty
Jeśli napady powtarzają się co najmniej kilka razy w miesiącu od dłuższego czasu, odbierają Ci spokój i wpływają na relacje, idź do psychologa lub psychoterapeuty, najlepiej pracującego z zaburzeniami odżywiania. Terapia pomaga zrozumieć, jaką funkcję pełni jedzenie, i nauczyć się innych sposobów radzenia sobie z emocjami.
Możesz zacząć na przykład tak
Utrata kontroli nad jedzeniem to nie wada charakteru
Osoby z napadami objadania się często latami walczą same, przekonane, że wystarczy „wziąć się w garść”. Tymczasem siła woli rzadko wystarcza, bo napady nie są problemem dyscypliny, tylko sposobem radzenia sobie z czymś trudniejszym.
Zaburzenia związane z napadami jedzenia się leczy. Praca ze specjalistą pomaga przerwać cykl restrykcji i przejadania się, odbudować zaufanie do sygnałów głodu i sytości oraz zmniejszyć wstyd, który trzyma wszystko w tajemnicy.
Jeśli rozpoznajesz się w tym tekście, nie musisz czekać, aż będzie „naprawdę źle”. Rozmowa z psychologiem, psychoterapeutą albo lekarzem jest dobrym krokiem już teraz. Możesz zacząć od jednego zdania: „Mam napady objadania się i chcę coś z tym zrobić”.
Najczęstsze pytania
Czym napad objadania się różni się od zwykłego przejedzenia?
Przejeść się zdarza każdemu, na przykład na świątecznym obiedzie. Napad charakteryzuje się poczuciem utraty kontroli, jedzeniem dużej ilości w krótkim czasie, często w samotności i ponad uczucie sytości. Po nim zwykle przychodzi silny wstyd, poczucie winy lub obrzydzenie do siebie. Liczy się też powtarzalność: jeśli takie epizody pojawiają się regularnie przez kilka miesięcy, warto skonsultować się ze specjalistą.
Czy napady objadania się to zaburzenie odżywiania?
Mogą być objawem zaburzenia odżywiania, na przykład zaburzenia z napadami objadania się albo bulimii, gdy po napadach pojawiają się zachowania kompensacyjne, jak prowokowanie wymiotów czy głodzenie się. Mogą też występować przy innych trudnościach, takich jak depresja czy przewlekły stres. Diagnozę stawia psychiatra lub psycholog po rozmowie, nie da się jej ustalić na podstawie artykułu. Ważne, że na każdym z tych etapów można dostać pomoc.
Do kogo iść najpierw: do psychologa, psychiatry czy dietetyka?
Dobrym pierwszym krokiem jest psycholog lub psychoterapeuta pracujący z zaburzeniami odżywiania albo lekarz rodzinny, który oceni stan zdrowia i skieruje dalej. Do psychiatry nie potrzebujesz skierowania, a jego konsultacja przydaje się, gdy napady są częste lub towarzyszy im obniżony nastrój. Dietetyk może być częścią leczenia, ale sama dieta bez pracy nad emocjami zwykle nie wystarcza i bywa, że nasila restrykcje.
Jak powiedzieć bliskiej osobie o napadach objadania się?
Wybierz spokojny moment, gdy nie ma pośpiechu ani jedzenia w pobliżu. Możesz zacząć od tego, czego potrzebujesz: „Chcę ci powiedzieć o czymś, co jest dla mnie trudne. Proszę, nie komentuj mojego jedzenia, tylko mnie wysłuchaj”. Dobrze też poprosić, żeby bliska osoba nie kontrolowała Twojego talerza. Jej rolą jest wsparcie, a leczeniem zajmie się specjalista.
