Asertywność a granice: dlaczego mówisz jasno, a i tak nic się nie zmienia

Dwa narzędzia, które mylą się, bo brzmią podobnie

Powiedziałeś_aś to spokojnie, bez oskarżania, komunikatem „ja". Druga osoba przytaknęła. Za tydzień jest dokładnie tak samo. Typowy wniosek brzmi „widocznie zrobiłem_am to źle" i prowadzi do szukania lepszej formułki. Zwykle problem jest gdzie indziej: użyłeś_aś prośby tam, gdzie potrzebna była granica.

Różnica jest jedna i cała reszta z niej wynika. Komunikat asertywny opisuje, co ma zrobić druga osoba. Granica opisuje, co zrobisz Ty.

•

• „Nie odpowiada mi, gdy dzwonisz do mnie w godzinach pracy" to prośba. Skutek zależy od tego, czy druga strona zechce ją spełnić.

•

• „W godzinach 9 do 17 nie odbieram. Oddzwonię wieczorem" to granica. Skutek zależy od tego, czy Ty nie odbierzesz.

Asertywność jest sposobem mówienia, granica jest decyzją o własnym zachowaniu. Trening asertywności, tak jak zaprojektował go Joseph Wolpe, miał obniżać lęk u osoby, która się odzywa, a nie sterować odpowiedzią drugiej strony. Mylenie tych dwóch rzeczy sprawia, że ludzie ćwiczą coraz lepsze formułki w sytuacjach, w których żadna formułka nie wystarczy.

Test na to, czy to była granica

Zadaj sobie jedno pytanie o zdanie, które wypowiedziałeś_aś: czy do jego wykonania potrzebna jest zgoda drugiej osoby?

Jeśli tak, to była prośba. Prośby są w porządku i w większości relacji wystarczają. Ludzie zwykle chcą wiedzieć, co komuś przeszkadza, i to zmieniają.

Jeśli nie, to była granica. Poznasz ją po tym, że możesz ją wykonać sam_a, nawet gdy druga osoba się nie zgadza, obraża się albo w ogóle nie odpowiada. Dlatego granica nie potrzebuje debaty i dlatego kończy się kropką, a nie pytaniem „dobrze?".

Praktyczna konsekwencja: granicy nie ogłasza się trzy razy. Zdanie powtórzone bez wykonania przestaje być granicą i staje się informacją, że nic się nie stanie.

Trzy cele jednej rozmowy i dlaczego trzeba wybrać

Marsha Linehan rozpisała w treningu umiejętności dialektyczno behawioralnych rzecz, która porządkuje większość trudnych rozmów. W każdej z nich grają trzy różne cele:

1

1. Cel merytoryczny. Chcesz coś dostać albo czegoś nie robić.

2

2. Relacja. Chcesz, żeby po rozmowie druga osoba nadal chciała mieć z Tobą kontakt.

3

3. Szacunek do siebie. Chcesz po rozmowie nie mieć poczucia, że sprzedałeś_aś swoje wartości.

Tych trzech nie da się jednocześnie zmaksymalizować i to jest sedno. Rozmowa, w której najbardziej zależy Ci na relacji, będzie miękka w treści. Rozmowa, w której najważniejszy jest cel merytoryczny, będzie brzmiała chłodniej, niż lubisz.

Zanim wejdziesz w rozmowę, ustaw te trzy cele w kolejności. Większość rozmów wykolejają nie złe słowa, tylko próba wygrania wszystkich trzech naraz: zaczynasz od twardego zdania, w połowie orientujesz się, że druga strona się dąsa, i wycofujesz się z własnego stanowiska po to, żeby uratować atmosferę.

Te same sytuacje w dwóch wersjach

Poniżej cztery sytuacje. Pierwsze zdanie to prośba, drugie to granica. Obie wersje bywają właściwe, ale trzeba wiedzieć, którą się wypowiada.

Rodzic dzwoni po kilka razy dziennie.

Prośba: „Wolałabym, żebyś dzwoniła do mnie rzadziej w ciągu dnia."

Granica: „W dni robocze do 17 nie odbieram. Codziennie o 19 dzwonię do Ciebie sama."

Współpracownik zrzuca na Ciebie zadania w piątek po południu.

Prośba: „Nie odpowiada mi, że dostaję to zawsze na koniec tygodnia."

Granica: „Rzeczy przysłane po czwartku biorę do kolejnego tygodnia. Jeśli coś jest pilne, ustalmy to w poniedziałek."

Partner podnosi głos w kłótni.

Prośba: „Proszę, nie krzycz na mnie."

Granica: „Kiedy zaczynasz krzyczeć, wychodzę z pokoju. Wracam do rozmowy, gdy oboje będziemy spokojni."

Znajoma regularnie odwołuje spotkania w ostatniej chwili.

Prośba: „Przykro mi, gdy odwołujesz w dniu spotkania."

Granica: „Nie planuję już wolnych wieczorów pod nasze spotkania. Umówmy się, gdy będziesz miała pewny termin."

Zwróć uwagę, że w każdej wersji z granicą pojawia się czasownik w pierwszej osobie i konkretny warunek. Bez tych dwóch elementów zdanie wraca do bycia prośbą.

Granica, która jest ultimatum

Granica przestaje być granicą w momencie, w którym stawiasz ją po to, żeby ktoś się zmienił. Sprawdzian jest niewygodny: co poczujesz, jeśli druga osoba nie zmieni zachowania, a Ty po prostu wykonasz to, co zapowiedziałeś_aś?

Jeśli odpowiedź brzmi „to nie ma sensu, przecież chodziło o to, żeby przestała", to nie była granica, tylko narzędzie nacisku w innym opakowaniu. Granica ma sens także wtedy, gdy druga strona nie zmienia się nigdy, bo jej sensem jest to, jak Ty żyjesz, a nie to, co robi ktoś inny.

To nie znaczy, że masz być obojętny_a na skutki. Znaczy, że wybierasz zachowanie, z którym wytrzymasz niezależnie od cudzej decyzji.

Kiedy to nie jest kwestia asertywności

Są układy, w których granica jest niebezpieczna albo niewykonalna. Jeśli zapowiedź własnego zachowania grozi eskalacją agresji, utratą pracy albo odcięciem od pieniędzy, to nie brakuje Ci umiejętności komunikacyjnych. Brakuje Ci warunków, w których granica jest w ogóle możliwa.

Wtedy kolejność jest inna niż w poradnikach: najpierw bezpieczeństwo i zaplecze, dopiero potem rozmowa. Poszerzanie własnych opcji, czyli osobne konto, kontakt z osobą z zewnątrz, zapisywanie zdarzeń, robi w takiej sytuacji więcej niż najlepiej sformułowane zdanie.

Na jutro wystarczy jedno ćwiczenie. Weź sprawę, o której mówiłeś_aś już drugi raz bez skutku, i przepisz ją tak, żeby zdanie zaczynało się od tego, co zrobisz Ty. Jeśli nie potrafisz dokończyć takiego zdania, to jest najważniejsza informacja z całego ćwiczenia i dobry temat na pierwszą konsultację.