Wróć do strony głównej bloga
Pacjent opowiada o swoich trudnościach. Wspólnie je analizujecie, dobieracie plan działania i pierwsze oddziaływania. Nagle pojawia się ta jedna myśl: „a jeśli tak naprawdę nie wiem, co robię?”. Tego typu wątpliwości mogą nawiedzać każdego specjalistę, w tym psychologów i psychoterapeutów - osoby, które na co dzień pomagają innym radzić sobie z emocjami, niepewnością i kryzysami. Tymczasem, mimo wykształcenia, doświadczenia i umiejętności, sami mogą czuć się niepewnie, a czasem wręcz jak „oszuści” w swoich własnych oczach.
Syndrom oszusta (ang. impostor phenomenon / impostor syndrome) to doświadczenie zaskakująco powszechne wśród osób, które są wykształcone i skuteczne w swojej pracy. Mimo realnych osiągnięć, sukcesów i dowodów na kompetencje, osoby dotknięte syndromem oszusta nie są w stanie uwierzyć, że na nie zasługują. Zamiast cieszyć się z sukcesów, przypisują je czynnikom zewnętrznym, takim jak przypadek, szczęście czy pomoc innych, a swoje porażki traktują jako dowody na brak kompetencji.
Czym jest syndrom oszusta?
Zjawisko to zostało opisane przez Clance i Imes w 1978 roku jako trwałe poczucie bycia „oszustem” mimo realnych osiągnięć. Dla osoby, która doświadcza syndromu oszusta, każdy sukces może być wynikiem szczęśliwego trafu, nieumiejętności doceniania własnych osiągnięć, a także nieustannego lęku przed odkryciem „prawdy” przez innych - że tak naprawdę nie zasługują na swoje miejsce w danej roli.
Mimo że badania nad tym zjawiskiem są stosunkowo młode, to wyłania się z nich ważny wniosek: syndrom oszusta nie jest domeną, tylko „nowicjuszy” w swojej dziedzinie, ale także doświadczonych specjalistów, którzy pomimo realnych osiągnięć wciąż borykają się z poczuciem niepewności.
Według systematycznego przeglądu 62 badań obejmujących ponad 14 tysięcy osób syndrom oszusta dotyczy od 9% do nawet 82% osób w różnych zawodach, od studentów po doświadczonych profesjonalistów. Co ciekawe, jest on szczególnie silnie powiązany z problemami psychicznymi, takimi jak lęk, depresja oraz wypalenie zawodowe. Zjawisko to ma swoje korzenie nie tylko w mentalności jednostki, ale również w kontekście zawodowym, społecznym oraz kulturowym, który sprzyja wytwarzaniu wątpliwości u osób z wysokimi wymaganiami wobec siebie.
Innymi słowy, jest to doświadczenie wpisane w funkcjonowanie wielu profesjonalistów, w tym klinicystów, niezależnie od etapu kariery czy ilości odbytych szkoleń.
Jak może wyglądać syndrom oszusta w gabinecie? Na podstawie badań i relacji specjalistów można wyróżnić typowe doświadczenia:
nadmierne przygotowywanie się do sesji („muszę wiedzieć wszystko”),
trudność w przyjmowaniu pozytywnego feedbacku od klientów,
poczucie, że sukces klienta to „jego zasługa, nie moja”,
lęk przed „zdemaskowaniem” (np. przez bardziej doświadczonego kolegę),
przeciążenie pracą jako forma kompensacji.
Dlaczego psychologowie i terapeuci są szczególnie narażeni na syndrom oszusta?
Choć badań bezpośrednio dotyczących psychoterapeutów jest mniej, dane z zawodów pomocowych i medycznych pokazują wyraźny trend - wśród praktykujących specjalistów zdrowia nawet ponad 70% doświadcza umiarkowanych lub częstych objawów syndromu oszusta.
Zjawisko to wiąże się z:
niższą satysfakcją z pracy,
większym stresem,
ryzykiem wypalenia.
W kontekście psychoterapii można wskazać kilka kluczowych czynników zwiększających podatność:
1. Wysoka odpowiedzialność za drugiego człowieka - decyzje terapeutyczne, które podejmuje psychoterapeuta, dotyczą bardzo złożonych procesów, mających wpływ na życie drugiego człowieka. Poczucie odpowiedzialności za zdrowie emocjonalne pacjenta może prowadzić do silnego stresu i wątpliwości, które są często błędnie interpretowane jako brak kompetencji.
2. Brak jednoznacznych wskaźników skuteczności - w przeciwieństwie do wielu innych zawodów, efektywność pracy psychoterapeuty jest trudna do zmierzenia w krótkim czasie. Wyniki terapii nie są natychmiastowe i często zależą od wielu czynników, takich jak gotowość pacjenta do zmiany. W takiej sytuacji psychoterapeuci mogą czuć, że nie osiągają oczekiwanych rezultatów, co sprzyja poczuciu, że „to nie dzięki mnie”.
3. Porównania społeczne w środowisku specjalistów - szkolenia, superwizje i konferencje, choć są cenne i sprzyjają rozwojowi, mogą również prowadzić do porównań z innymi specjalistami, którzy zdają się wiedzieć więcej lub lepiej radzić sobie w trudnych sytuacjach. Takie porównania mogą wzmocnić przekonanie, że samemu nie jest się wystarczająco dobrym terapeutą. Dodatkowo niezwykle łatwo wpaść w błędny wir, gdzie jedynie ciągłe szkolenie się jest wyznacznikiem naszej wartości jako specjalisty.
4. Perfekcjonizm i wysokie standardy etyczne - badania pokazują, że osoby z syndromem oszusta często mają wysokie wymagania wobec siebie i silną potrzebę bycia kompetentnym, co może prowadzić do chronicznego poczucia nieadekwatności i obawy przed popełnieniem błędów.
Syndrom oszusta a etap kariery i kontekst
Warto zauważyć, że syndrom oszusta jest szczególnie silnie odczuwany w początkowych fazach kariery. Badania pokazują, że młodsze osoby, które dopiero zaczynają swoją pracę zawodową, są bardziej podatne na to zjawisko. Wraz z doświadczeniem i czasem, objawy syndromu oszusta zwykle łagodnieją, ale rzadko znikają całkowicie. Nawet doświadczeni specjaliści, którzy pracują w zawodzie przez wiele lat, mogą wciąż zmagać się z poczuciem, że ich sukcesy to tylko wynik szczęścia, a nie ich rzeczywistych kompetencji.
Syndrom oszusta to nie tylko „problem w głowie specjalisty”, ale także efekt kontekstu kulturowego i społecznego. Należą do nich:
kultura perfekcjonizmu,
wysokie oczekiwania wobec ekspertów,
braku przestrzeni na niepewność i uczenie się.
Dodatkowo środowisko pracy może nasilać lub łagodzić to doświadczenie. Sprzyjające miejsce pracy powinno zapewniać wsparcie zespołu, normalizować niepewność i etap poszukiwania, a także oferować dostęp do superwizji.
Co może pomagać specjalistom w pokonaniu syndromu oszusta?
Choć badań interwencyjnych jest wciąż niewiele, praktyka i doświadczenie kliniczne wskazują kilka skutecznych kierunków.
Superwizja i interwizja - regularne sesje superwizyjne, gdzie psychoterapeuci omawiają swoją pracę z bardziej doświadczonymi kolegami, mogą pomóc w normalizacji trudności, które są częścią zawodu. Dzięki temu terapeuci mogą zobaczyć, że nie są sami w swoich wątpliwościach, a ich lęki i niepewności są wspólne dla wielu profesjonalistów.
Urealnianie standardów i psychoedukacja - pomocne może być również urealnianie własnych standardów i oczekiwań wobec siebie. Terapia to proces, w którym sukcesy są wynikiem współpracy z klientem, a nie tylko wynikami pracy terapeuty. Świadomość, że każdy terapeuta ma prawo do uczenia się i popełniania błędów, może znacznie zmniejszyć intensywność syndromu oszusta. Również sama świadomość, że: „syndrom oszusta jest powszechnym doświadczeniem wśród specjalistów”, może obniżać jego intensywność. Myśl: „muszę wiedzieć wszystko” warto przemianować na: „mogę być wystarczająco dobrym terapeutą”.
Praca nad atrybucją sukcesu - świadome zauważanie swojego wkładu w sukces klienta i jego proces terapeutyczny może pomóc w uznaniu, że nasze działania mają rzeczywisty wpływ na zmiany, jakie zachodzą w życiu pacjenta.
Jak widać, syndrom oszusta u psychologa czy psychoterapeuty nie jest oznaką braku kompetencji, wręcz przeciwnie. Najczęściej pojawia się u osób zaangażowanych i świadomych złożoności swojej pracy, a nad jego skutkami można pracować.
Bibliografia:
Bravata, D. M., Watts, S. A., Keefer, A. L., et al. (2019). Prevalence, Predictors, and Treatment of Impostor Syndrome: A Systematic Review. Journal of General Internal Medicine, 34(4), s. 573-580.
Clance, P. R., Imes, S. A. (1978). The Impostor Phenomenon in High Achieving Women: Dynamics and Therapeutic Intervention. Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 15(3), s. 241-247.
Clark, P., Holden, C., Russell, M., Downs, H. (2022). The Impostor Phenomenon in Mental Health Professionals: Relationships Among Compassion Fatigue, Burnout, and Compassion Satisfaction. Contemp Fam Ther., 44(2), s.185-197.
Harvey, J. C., Katz, C. (1985). If I’m So Successful, Why Do I Feel like a Fake? The Impostor Phenomenon. St. Martin’s Press.
Langford, J., Clance, P. R. (1993). The Imposter Phenomenon: Recent Research Findings Regarding Dynamics, Personality and Family Patterns and Their Implications for Treatment. Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, 30, s. 495-501.
Peterson, L. D., Stevens, M. L. (2002). The Impostor Phenomenon: A Review of the Literature. Journal of Clinical Psychology, 58(4), s. 453-474.
Sakulku, J., Alexander, J. (2011). The Impostor Phenomenon. International Journal of Behavioral Science, 6(1), s. 75-97.
Komentarze (0)