30 zł zniżki na pierwszą wizytę z kodem WIOSNA26
w ramach akcji #WychodziNamToNaDobre!
Wybierz specjalistę
zniżki na pierwszą wizytę z kodem WIOSNA26
w ramach akcji #WychodziNamToNaDobre!
Wróć do strony głównej bloga
Po wyjątkowo długim okresie zimowym nareszcie zawitało słońce. Nie sposób nie zauważyć, że zmiana aury wiąże się ze znacznie większą aktywnością społeczeństwa. Parki tętnią życiem, ścieżki rowerowe pełne rowerzystów_ek, a kawiarniane ogródki rozbrzmiewają dźwiękami rozmów spotykających się tam grup.
Współcześnie wiele słyszymy o pozytywnym wpływie aktywności fizycznej, przebywania na łonie natury i relacji na nasze zdrowie psychiczne. Nie jest to dziwne - wpływ ten potwierdzają liczne badania naukowe. Okazuje się, że bardzo ważne dla naszego zdrowia jest wsparcie społeczne oraz wspólne spędzanie czasu. Na czym może polegać to pozytywne działanie? Postaram się odpowiedzieć, odwołując się do kilku badań oraz definicji.
Zacznijmy od krótkiego wyjaśnienia, co składa się na nasze zdrowie psychiczne i jak właściwie rozumieć wsparcie społeczne. Składają się na nie przede wszystkim czynniki indywidualne (np. cechy osobowości, sposoby radzenia sobie ze stresem) oraz środowiskowe (m.in. warunki życia, środowisko społeczne). To środowisko może zarówno chronić zdrowie psychiczne, jak i je osłabiać. Istotna jest rola stresu i trudnych sytuacji życiowych, a z drugiej strony czynników ochronnych - zasobów ocenianych jako szczególnie ważne. Należą do nich, przykładowo, poczucie kontroli, poczucie sensu oraz właśnie wsparcie społeczne.
Popularnym jest stwierdzenie, że człowiek jest istotą społeczną. Właściwie od pierwszych momentów życia potrzebujemy pomocy innych ludzi. Od początku wchodzimy w relacje, dzięki którym możemy zaspokoić nasze podstawowe potrzeby. Warto wspomnieć, że bardzo ważną rolę pełni wsparcie spostrzegane - takie, w którym jesteśmy przekonani, że pomoc jest dostępna. Wsparcie społeczne działa niczym bufor, który może:
redukować stres,
pomagać w radzeniu sobie (dostarczać potrzebnych informacji, pomocy emocjonalnej),
dawać poczucie bezpieczeństwa,
zwiększać poczucie przynależności do szerszej grupy,
chronić przed trudnościami psychicznymi.
Definicje mamy za sobą. Co zatem mówią badania o związku wsparcia społecznego z naszym zdrowiem?
Już sama świadomość, że możemy liczyć na innych, zmienia sposób postrzegania stresora - czyli czegoś, co nas obciąża. Ponadto okazuje się, że nasze zachowania prozdrowotne zdecydowanie łączą z siecią wsparcia. Wsparcie oddziałuje na nasz stan emocjonalny, nieodłączny przecież od zdrowia fizycznego. Badania pokazują istotny związek osamotnienia (jako stanu przeciwnego do poczucia wsparcia) z problemami zdrowotnymi - wzrost ciśnienia, nadwaga, choroby somatyczne, depresyjny nastrój, uzależnienie. Dodatkowo wsparcie społeczne chroni naszą psychikę przed skutkami stresu, który może powodować obniżenie samooceny, poczucie braku kontroli, a także lęk i stany depresyjne.
Wsparcie innych łączy się ze zdrowiem trzema drogami: fizjologiczną, behawioralną i psychologiczną. W tej ostatniej szczególne znaczenie ma wpływ wsparcia na stan emocjonalny. Behawioralny aspekt wsparcia związany jest z podejmowaniem konkretnych aktywności - np. ćwiczeń fizycznych czy ograniczenia używek. Wsparcie udzielane przez rodzinę sprzyja, przykładowo, pozytywnemu nastawieniu i dobrym nawykom żywieniowym. Z kolei różne formy wsparcia od przyjaciół wiązały się głównie z pozytywnym nastawieniem psychicznym (rozumianym m.in. jako unikanie silnych emocji, stresowych sytuacji). Osamotnienie - z mniejszą skłonnością do działań na rzecz zdrowia.
Jak wspomniałam, zjawiskiem przeciwnym do poczucia wsparcia jest poczucie osamotnienia. Samotność i poczucie odłączenia od innych stanowią ważne czynniki ryzyka gorszego samopoczucia, obniżonej samooceny i rozwoju zaburzeń psychicznych. Wszyscy pamiętamy lock down i okresy izolacji społecznej podczas pandemii. Brak więzi oraz izolacja - odczuwane i rzeczywiste - stanowią jedne z największych barier dla osób zmagających się z zaburzeniami psychicznymi.
Zastanawiające jest, jak wygląda nasza ocena własnego stanu psychicznego. Z badań CBOS wynika, że niemal 40% Polaków potwierdziło odczuwanie niepokoju związanego z własnym zdrowiem. Osoby studenckie i uczące się najsłabiej oceniły własne zdrowie psychiczne. Jak zatem o nie dbamy?
Relacje stanowią jeden z najważniejszych filarów zdrowia psychicznego - w jednym z badań relacje przyjacielskie oceniane były jako szczególnie istotne (jako główne źródło wsparcia!). Niemniej jednak znaczna część ankietowanych odpowiedziała, że rzadko/wcale nie prosi o pomoc, nie mówi o swoich emocjach i próbuje sobie poradzić sama, głównie z powodu wstydu, braku zaufania czy lęku przed negatywną oceną.
Nasuwają się tu pewne refleksje. Czy istnieje przepaść między spostrzeganym wsparciem społecznym a faktycznym korzystaniem z niego? Być może samo posiadanie relacji nie wystarcza, by przyniosło korzyści dla naszego zdrowia. Być może kluczowe jest tu aktywne bycie w relacji - rozmowa, zwrócenie się po pomoc, a może spędzenie razem przyjemnego czasu?
Odetchnij to e-book dla młodzieży i dorosłych, którzy chcą lepiej rozumieć swoje napięcie i odzyskać wewnętrzny spokój. Pomoże Ci sprawdzić, jak radzisz sobie ze stresem, poprawić sen i wprowadzić skuteczne metody relaksu do codzienności.
Oczywistym jest, że wsparcie społeczne nierozłączne jest z wejściem w interakcje z drugim człowiekiem. Interakcja ta nie musi być trudną, głęboką rozmową. Nie zawsze przecież czujemy się na to gotowi i tego potrzebujemy. Ale… nawet wspólnie spędzony, przyjemny czas może nam dawać mnóstwo korzyści! Taka aktywność może być wyjściem na piknik, grą w karty czy spacerem z pupilami. Robienie rzeczy z innymi naprawdę się opłaca.
W latach 80. przeprowadzono w Finlandii badanie, w którym wzięło udział ponad 6700 osób w wieku nastoletnim. Obejmowało okres od adolescencji, aż po 33. rok życia. Celem było sprawdzenie, czy aktywności społeczne w czasie wolnym jakkolwiek wpływają na wystąpienie zaburzeń psychicznych w dorosłości.
Pierwszym etapem było sprawdzenie aktualnych problemów psychicznych wśród badanych. Zaproponowano kwestionariusz, który badał obniżony nastrój, lęk, wycofanie społeczne, zamartwianie, poczucie samotności, a także zachowania agresywne, impulsywność oraz problemy z kontrolą zachowania. Badał także problemy społeczne i poznawcze (np. koncentrację). Zebrano również dane związane ze sposobami spędzania wolnego czasu. Osoby badane podzielono na 3 grupy ze względu na poziom aktywności społecznej (chodziło o dodatkowe zaangażowanie społeczne):
wysoka aktywność społeczna - przynależność do klubu sportowego, harcerstwa, organizacji społecznych i innych;
średnia aktywność społeczna - zaangażowanie w aktywności z innymi, ale mniej zorganizowane;
niska aktywność społeczna - czas spędzany samotnie, np. słuchanie muzyki, czytanie.
Co pokazały wyniki? Okazało się, że aktywne spędzanie czasu z innymi w okresie nastoletnim związane było z niższym ryzykiem zaburzeń psychicznych w przyszłości. Co ważne, nawet u osób z wysokim nasileniem deklarowanych problemów wystąpiło niższe ryzyko pogorszenia, jeśli były aktywne społecznie.
“Społeczne” wykorzystanie czasu wolnego nie stanowiło jedynie dodatku, lecz mogło pełnić funkcję ochronną. Wspólne aktywności w okresie nastoletnim działały niczym czynnik ochronny, zmniejszając ryzyko rozwoju zaburzeń psychicznych w dorosłości. Nasuwa się tu komentarz - czas spędzany z innymi może wzmacniać poczucie przynależności, rozwijać kompetencje społeczne oraz zwiększać naszą odporność psychiczną (związaną z radzeniem sobie z trudnościami oraz powrotem do równowagi).
W innym badaniu, w którym wzięło udział niecałe 11 000 osób w wieku średnio 45 lat, chciano sprawdzić, czy i w jaki sposób różne formy spędzania czasu wpływają na zdrowie psychiczne. Dane pochodzą z Chinese General Social Survey, a obserwacja prowadzona była w latach 2013-2017. Badacze porównywali dane opisujące kilka typów aktywności z występowaniem/ryzykiem depresji (mierzono to kwestionariuszem). Ankietowani musieli też odnieść się do częstotliwości wybranych aktywności.
Co pokazały wyniki? Przede wszystkim - potwierdziły, że czas spędzany z innymi związany jest z kondycją psychiczną badanych. Spotkania z rodziną czy przyjaciółmi okazały się istotnie zmniejszać ryzyko wystąpienia depresji w przyszłości. Istotne okazały się nawet spotkania co miesiąc. Równie duże znaczenie miała wspólna aktywność fizyczna. Samodzielne czytanie także dało pozytywny efekt, jednak znacznie słabszy niż interakcje społeczne.
Oto najważniejsze wnioski:
najsilniejsze związki ze zdrowiem zaobserwowano dla aktywności społecznych oraz aktywności fizycznej.
znaczenie miał rodzaj aktywności podejmowanej w czasie wolnym.
Badanie wskazuje na długoterminowy efekt - nie chodzi tu jedynie o chwilową poprawę nastroju. Potwierdzono niższe ryzyko depresji nawet po kilku latach.
Poza przytoczonymi badaniami niezwykle ciekawe jest to, jak na przebywanie z innymi reaguje nasz mózg i układ nerwowy. Co warto wiedzieć:
wydziela się oksytocyna (hormon więzi) - wspiera budowanie relacji, poczucie zaufania i przywiązania;
aktywuje się układ nagrody (związany z dopaminą i poczuciem przyjemności) badania potwierdzają, że interakcje społeczne są dla człowieka bodźcem nagradzającym i mózg przetwarza je w tych samych strukturach, co nagrody biologiczne (np. jedzenie);
interakcje społeczne wymagają umiejętności interpretowania zachowań, komunikacyjnych oraz empatii; w efekcie rozwijamy mózg społeczny i mamy okazję lepiej zrozumieć siebie i innych;
przyjemny kontakt z innymi działa regulująco na układ nerwowy - obniża kortyzol i wspiera układ przywspółczulny odpowiedzialny za stan odpoczynku.
W jednym z badań obserwowano m.in. norniki, które tworzą trwałe więzi z innymi jednostkami. Badano ich aktywność mózgu podczas zachowań społecznych oraz kontaktu z partnerem. Wyniki? Aktywacja dopaminy w momencie zachowań społecznych oraz tych związanych z budowaniem więzi.
Z kolei w innym badaniu “ludzkim” uczestnikom prezentowano materiały zawierające atrakcyjne twarze, pozytywne emocje czy doświadczenia związane z bliskością. W efekcie u ludzi również aktywowały się jądro półleżące, prążkowie - struktury układu nagrody. Przypomnijmy - te same struktury mogą aktywować się podczas dobrego jedzenia czy nagrody pieniężnej. Spędzanie czasu z innymi - miła rozmowa, wspólne wyjście, śmiech - może być, z perspektywy mózgu, czymś realnie przyjemnym.
Poza samą obecnością drugiej osoby ważny jest kontekst i przeżywane emocje. Być może zaplanowanie przyjemnej dla nas aktywności i włączenie w to drugiej osoby okaże się być podwójnie użyteczne! Relacje działają regulująco na nasze emocje. Mogą poprawiać nastrój oraz w pewnym sensie chronić przed zaburzeniami psychicznymi.
Nie można tu pominąć roli rozumienia innych. Aby interakcja miała tak nagradzający efekt, potrzebujemy rozumieć emocje drugiej osoby i umieć interpretować zachowania. Pamiętajmy, że niektóre problemy psychiczne czy neuroatypowość (traktowana jako spektrum) wiążą się z trudnościami w interakcjach społecznych. Wówczas osoby mogą nie odczuwać takiego poziomu przyjemności, jak opisywany i rzadziej nawiązywać kontakt z innymi. W depresji natomiast odczuwamy zwykle niższy poziom przyjemności przy jakiejkolwiek aktywności. Pojawia się próba wycofania się z relacji.
Jesteśmy tylko ludźmi i bywa różnie - zapewne większość z nas ma czasem ochotę poprzebywać w samotności i warto taką potrzebę uszanować. Miewamy różne okresy i nasze potrzeby nie są niczym stałym. Pamiętajmy przy tym, ile korzyści może nam dać spędzenie czasu z innymi.
Moja praktyka kliniczna pokazuje, że osoby angażujące się w spotkania czy jakikolwiek kontakt z innymi doświadczają zwykle lepszego nastroju, mimo wcześniejszych obaw i przewidywań. Nasze interakcje nie muszą wiązać się przecież z przebywaniem w dużej grupie. Może to być rozmowa z kimś bliskim, wyjście do ulubionej kawiarni czy na spacer. Skoro sama lektura książki daje ogrom korzyści…może warto umówić się na wspólne czytanie na świeżym powietrzu? Oczywiście - wszystko w zgodzie ze sobą.
Aaltonen, S., Latvala, A., Rose, R. J. (2014). Leisure-time physical activity and mental health: A Finnish twin study. Journal of Psychiatric Research, 55, 73-80.
Bian, J., Xiang, Z. (2023). Do the various leisure forms have equal effects on mental health? A longitudinal analysis of self-selected leisure activities. Frontiers in Public Health, 11, 1134854.
Dudek, B., & Koniarek, J. (2003). Wsparcie społeczne jako modyfikator procesu stresu. Medycyna Pracy, 54(5), 427-435.
Heszen I., Sęk H. (2012). Psychologia zdrowia.
Kaleta, K., Mróz, J. (2012). Percepcja relacji interpersonalnych a pozytywne zachowania zdrowotne dorosłych. Problemy Higieny i Epidemiologii, 93(4), 779-784.
Krach, S., Paulus, F. M., Bodden, M., Kircher, T. (2010). The rewarding nature of social interactions. Frontiers in Behavioral Neuroscience, 4, 22.
Praktyki dbania o zdrowie psychiczne przez młodych Polaków. Raport z badań. (2023). Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Wydział Socjologii i
Pedagogiki Kierunek: Socjologia. Realizacja badań i opracowanie raportu: Hanna Tulin, Agata Rakowska, Kinga Wywigacz, Anita Wodzisławska.
Timonen, J., Niemelä, M., Hakko, H., Alakokkare, A., Räsänen, S. (2023). Social leisure time activities as a mediating link between self-reported psychological symptoms in adolescence and psychiatric morbidity by young adulthood: The Northern Finland 1986 Birth Cohort study. European Child & Adolescent Psychiatry, 32, 2569-2580.
Komentarze (0)