Wróć do strony głównej bloga
Niniejszy artykuł skupia się na omówieniu zaburzeń spostrzegania jako jednego z zaburzeń funkcji poznawczych. Aby lepiej zrozumieć cały mechanizm zaburzeń spostrzegania warto zacząć od dokładnej definicji spostrzegania (percepcji).
Spostrzeganie jest to całościowe odzwierciedlenie zorganizowanego zespołu cech przedmiotów i zjawisk działających na receptory. Spostrzeganie stanowi podstawę procesów poznawczych, a jego treść zależy od wiedzy, doświadczenia i stanu emocjonalnego (apercepcja), a także sprawności układów receptorowych (Rajewski, Rybakowski, 1999). Ten proces odnosi się do sposobu, w jaki informacje zmysłowe są organizowane, interpretowane i świadomie doświadczane. Innymi słowy, spostrzeganie to odbieranie bodźców wzrokowych, słuchowych, czuciowych, węchowych i smakowych przez narządy zmysłów, które poddawane są obróbce i syntezie w poszczególnych częściach mózgu. Spostrzeganie jest pierwszym etapem przetwarzania informacji.
Test zawiera 39 pytań dotyczących emocji, relacji, myśli i codziennego funkcjonowania. Pomaga rozpoznać objawy, które mogą wskazywać na ryzyko schizofrenii. Wypełnienie zajmuje ok. 8 minut i może być impulsem do konsultacji ze specjalistą.
Warto się zastanowić, dlaczego dochodzi do zaburzenia procesu spostrzegania u niektórych osób? Przyczyny mogą być różne np.:
być związane z objawami zmęczenia psychicznego i mogą być krótkotrwałe
albo
są związane z poważnymi chorobami neurodegeneracyjnymi takimi jak choroba Alzheimera, choroba Parkinsona czy stwardnienie rozsiane,
urazami głowy i mózgu,
zaburzeniami psychicznymi, jak depresja, schizofrenia.
Należy wziąć również pod uwagę zaburzenia metaboliczne i endokrynologiczne jak cukrzyca czy niedoczynność tarczycy, niedobory witamin, ekspozycję na toksyny środowiskowe oraz efekty uboczne niektórych leków. Na końcu artykułu każdy specjalista odnajdzie zestaw ćwiczeń terapeutycznych pomocnych w rozwijaniu percepcji.
Trzy podstawowe rodzaje zaburzeń spostrzegania
Złudzenia - iluzje fizjologiczne oraz patologiczne
Omamy i omamy rzekome - (halucynacje i pseudohalucynacje)
Zaburzenia psychosensoryczne
Złudzenia - iluzje fizjologiczne oraz patologiczne
W tym miejscu należy rozróżnić podział na iluzje patologiczne i fizjologiczne. Jaka jest różnica między nimi?
Złudzenia (iluzje) patologiczne występują w przebiegu zaburzeń psychicznych, nie poddają się krytycznej ocenie, nie są korygowane pomimo dowodów na ich błędność; w ich przypadku istnieje bodziec zewnętrzny, ale jego identyfikacja jest nieprawidłowa.
Złudzenia (iluzje) fizjologiczne pojawiają się u osób zdrowych, szczególnie w następstwie długotrwałego stresu, zmęczenia; w ich przypadku istnieje krytycyzm wobec sytuacji związanej ze złudzeniem.
Przykłady:
Złudzenie patologiczne: odgłosy kapiącej wody zmieniają się w nieprzyjemny szept, który powoduje niepokój, ponieważ osoba słyszy wyszeptywane groźby lub wyzwiska
Złudzenie fizjologiczne: odgłosy kapiącej wody zmieniają się w nieprzyjemny szept, ale to ciągle tylko kapiąca woda.
Iluzja Poggendorffa Dwie proste przecięte są pod kątem 45° dwoma skrajnymi odcinkami trzeciej prostej. Wydaje się, że oba odcinki nie należą do jednej prostej, tylko się mijają. Na odbiór tej iluzji nie wpływają zmiany kontrastu. Co ciekawe złudzenie to u chorych na schizofrenię badane było jako jedno z pierwszych, osoby chore zazwyczaj są bardziej podatne na iluzję, bardziej jednak chorzy z postacią prostą schizofrenii w porównaniu z grupą osób zdrowych (Ciszewski S., Wichowicz H.M., Żuk K., 2015, s.329).
Iluzja Müllera-Lyera Przedstawia dwa odcinki o tej samej długości, które zakończone są strzałkami skierowanymi do środka lub na zewnątrz. Odcinek ze strzałkami skierowanymi na zewnątrz wydaje się krótszy. Większość badań na zdrowych ochotnikach z reguły wykazuje mniejszą ich podatność na to złudzenie przy zmianie koloru lub wzroście kontrastu pomiędzy strzałkami a odcinkiem (Surkys T, Bertulis A, Bulatov A., 2005; 41(9): 760–766). Ukazało się kilka publikacji dotyczących podatności osób chorych na schizofrenię na iluzję Müllera-Lyera. Wszystkie mówiły o wyraźnie zwiększonej podatności osób chorych na to złudzenie (Parnas J, Vianin P, Saebye D, Jansson L, Volmer-Larsen A, Bovet P., 2001; 103(3): 171–180), co czyni je wraz ze złudzeniem Poggendorffa pewnym ewenementem. Wydaje się, że wzmożona wrażliwość na tę iluzję maleje z czasem trwania schorzenia.
Iluzja Ponzo Podobnie jak iluzja Müllera-Lyera, złudzenie Ponzo polega na błędnej ocenie wzrokowej długości odcinków, tutaj wywołanej przez sąsiedztwo rozchodzących się dłuższych linii prostych. Kantrowitz i wsp. wykazali w swoim badaniu istotnie statystycznie mniejszą podatność chorych na schizofrenię na to złudzenie (Kantrowitz JT, Butler PD, Schecter I, Silipo G, Javitt DC., 2009; 35(6): 1085–1094). Z kolei badacze rosyjscy stwierdzili, iż wrażliwość na tę iluzję jest obniżona w początkowych okresach schorzenia, aby po wielu latach trwania choroby przejść w nadmierną wrażliwość (Shoshina II, Perevozchikova IN, Konkina SA, Pronin SV, Shelepin IuE, Bendera AP, 2011; 61(6): 697–705).
Iluzja Sandera Należy do złudzeń, które również polegają na błędnej ocenie wzrokowej długości odcinków. To złudzenie optyczne, w którym dwie ukośne linie o identycznej długości wydają się różne, ponieważ są umieszczone w różnych równoległobokach. Linia przechodząca przez większy równoległobok wydaje się dłuższa, mimo że w rzeczywistości obie mają tę samą długość (Bolouki S., Grosse R., Lee H., Ng A., 2007). Iluzja Sandera wynika z tego, że kontekst geometryczny (różne wielkości równoległoboków) wpływa na ocenę długości linii. Mózg interpretuje obraz tak, jakby większy równoległobok sugerował większą głębię lub większą przestrzeń, co prowadzi do błędnej oceny długości. To przykład złudzenia geometrycznego, czyli fizjologicznego złudzenia percepcyjnego, które pojawia się u zdrowych osób.
Iluzje o złożonym charakterze
Iluzja wklęsłej twarzy Iluzja wklęsłej maski polega na błędnej interpretacji wklęsłej strony maski twarzy jako wypukłej. Złudzenie to można zobaczyć na wielu portalach internetowych (np. wydrążona twarz Charliego Chaplina). Po raz pierwszy iluzję tę opisał Gregory (1973). Już na niektórych obrazach z poprzednich stuleci pojawiały się np. buty skierowane zawsze w stronę patrzącego na obraz, niezależnie od jego pozycji; bazowało to na zbliżonym zjawisku. W latach dziewięćdziesiątych poprzedniego wieku zauważono, że osoby chore na schizofrenię nie ulegają tej iluzji i postrzegają wklęsłą stronę maski prawidłowo jako wklęsłą; próbowano to wiązać z dysfunkcją układu endokannabinoidowego (Emrich HM, Leweke FM, Schneider U., 1997). Niemiecko-brytyjski zespół (2009), wykorzystujący czynnościowy rezonans magnetyczny, podjął próbę wyjaśnienia mechanizmu występowania tej iluzji badaniem uwagi wzrokowej. Udowodnił on wzmocnienie uwagi oddolnej (bottom-up) i osłabienie odgórnej (top-down) w czasie wykonywania obserwacji wklęsłej maski, co potencjalnie ją tłumaczy.
Iluzje haptyczne
Pod pojęciem iluzji haptycznych rozumiemy występowanie zafałszowanego spostrzegania wielkości, proporcji itd. przy próbie badania przedmiotów za pomocą dotyku. Pionierem badania wersji haptycznych prostych fizjologicznych geometrycznych iluzji wzrokowych był G. Révész. W 1934 roku opublikował swoje wyniki sugerujące, że wszystkie z 29 znanych mu prostych fizjologicznych wzrokowych złudzeń geometrycznych są również takimi w wersji haptycznej (Révész G., 1934; 131: 292–375). Iluzje haptyczne to złudzenia dotyczące zmysłu dotyku - sytuacje, w których mózg błędnie interpretuje bodźce dotykowe, prowadząc do odczuć niezgodnych z rzeczywistością. Są częścią szerszej kategorii iluzji sensorycznych, czyli zjawisk, w których percepcja odbiega od faktycznych właściwości bodźca. Iluzje haptyczne powstają, gdy informacje dotykowe są niejednoznaczne, zniekształcone lub przetwarzane w kontekście wcześniejszych doświadczeń. Mózg - podobnie jak w przypadku iluzji wzrokowych czy słuchowych - wypełnia luki, przewiduje i interpretuje bodźce zgodnie z oczekiwaniami, co może prowadzić do błędnych wrażeń.
Najważniejsze rodzaje iluzji haptycznych (Remache‑Vinueza, B. i in., 2025):
Iluzja gumowej ręki
Klasyczne zjawisko, w którym osoba zaczyna odczuwać dotyk na sztucznej ręce, jeśli jej prawdziwa ręka jest ukryta, a obie są jednocześnie głaskane w tym samym rytmie.
Mechanizm: integracja wzroku, dotyku i propriocepcji → mózg „przypisuje” dotyk obiektowi, który widzi.
Iluzja termiczna (iluzja Grill’a)
Dotknięcie skóry naprzemiennie zimnymi i ciepłymi punktami może wywołać wrażenie gorąca, mimo że żaden bodziec nie ma wysokiej temperatury.
Mechanizm: sumowanie sygnałów z receptorów ciepła i zimna.
Iluzja ciężaru (size–weight illusion)
Mniejsze przedmioty o tej samej masie wydają się cięższe niż większe.
Mechanizm: oczekiwania percepcyjne - mózg przewiduje, że większy obiekt będzie cięższy.
Iluzja dotyku krzyżowego (tactile capture)
Gdy bodźce dotykowe i wzrokowe są sprzeczne, wzrok „przejmuje kontrolę”, a dotyk jest błędnie lokalizowany.
Przykład: patrząc na przesunięty obraz dłoni, czujemy dotyk w miejscu, które widzimy, a nie tam, gdzie faktycznie jest.
Iluzja ruchu dotykowego
Nieruchomy bodziec może być odczuwany jako poruszający się, jeśli otaczające go bodźce zmieniają intensywność lub lokalizację.
Psychologia percepcji wskazuje, że mózg nie odtwarza rzeczywistości, lecz ją konstruuje - na podstawie danych zmysłowych, wcześniejszych doświadczeń i oczekiwań.
Omamy (halucynacje)
Jest to mylne spostrzeżenie zmysłowe, spostrzeganie nieistniejących przedmiotów i zjawisk, nie ma tu zachowanej krytyki przez chorego. Kryteria rozpoznania omamów według Kurta Schneidera (2007) są następujące:
Omamy muszą być przeżyciami zmysłowymi, a nie myślowowyobrażeniowymi i mieć wartość realnych spostrzeżeń, niezależnych od woli chorego.
Brak przedmiotu lub zjawiska powinien być stwierdzony przez badającego.
Objaw powinien być powtarzalny.
Należy uwzględnić jedynie jednoznaczne plastyczne i wielokrotne wypowiedzi chorych.
Omamy dzielimy według:
struktury - na proste (np. błyski, trzaski) oraz złożone (przedmioty, sytuacje,sceny)
projekcji zmysłowej - omamy słuchowe (najczęstsze), wzrokowe, czuciowe, smakowe, węchowe, interoceptywne (ustrojowe), cenestetyczne
formy.
Omamy prawdziwe utożsamiane z realną rzeczywistością, zwykle żywe, jaskrawe, rzutowane w zewnętrzną przestrzeń. Ten typ omamów spotykamy w schorzeniach na podłożu egzogennym.
Omamy rzekome (pseudohalucynacje) różnią się od prawdziwych tym, że nie są utożsamiane z realną rzeczywistością. Podobnie jak w przypadku omamów prawdziwych chory wierzy w nie, ale uważa, że powstają one w wyniku działania niezwyczajnych sił i zjawisk, a od realnej rzeczywistości potrafi je oddzielić. Omamy te rzutowane są w wewnętrzną przestrzeń zmysłową (głosy w głowie, obrazy w oczach). Omamy rzekome spotykamy głównie w schizofrenii (Jarosz M., 1988).
Rozróżnienie omamów prawdziwych i rzekomych może być trudne szczególnie w psychozach u dzieci i młodzieży. Stąd podział ten przyjęty jest głównie w psychiatrii europejskiej, a nie jest obowiązujący w Stanach Zjednoczonych. Omamy mogą być także zależne od warunków występowania. Spotyka się omamy psychogenne (katatymiczne) symbolicznie odzwierciedlające przeżycia emocjonalne - osoba widzi wówczas to, czego pragnie lub czego się lęka. Tego typu omamy mogą występować w zespołach dysocjacyjnych. Omamy mogą wystąpić także w trakcie zasypiania (omamy hypnagogiczne) lub w trakcie budzenia się (omamy hypnopompiczne) jako objawy fizjologiczne występujące u każdego człowieka.
Zespół halucynacyjny (halucynoza)
Podstawowym objawem tego zespołu są omamy prawdziwe, najczęściej słuchowe występujące w trzeciej osobie pod postacią uporczywych komentarzy, wyzwisk, gróźb pod adresem chorego (Gaebel W. i in., 2017). W przypadku omamów wzrokowych mogą to być uporczywie powtarzające się postacie lub obrazy. Świadomość jest niezaburzona, pamięć zachowana. Może występować lęk i niepokój ruchowy pod wpływem treści omamowych. Nastrój z reguły obniżony z cechami drażliwości i zniecierpliwienia. Zespół halucynacyjny może mieć charakter ostry lub przewlekły. Występuje najczęściej u osób zażywających przewlekle środki toksyczne, np. alkohol.
Zaburzenia psychosensoryczne
Zaburzenia syntezy zmysłowej dotyczące złożonego procesu spostrzegania takich zjawisk jak poczucie czasu, przestrzeni i schematu ciała (Grobelna N. i in. 2025):
Zaburzenia procesu czasu. Dotyczą zjawiska nieprawidłowej oceny upływającego czasu (wyraźne zwolnienie lub przyspieszenie upływu czasu). Nosi ono nazwę dyschronognozji. Spotykane jest w uszkodzeniach czynności lub struktury płatów skroniowych.
Zaburzenia spostrzegania przestrzeni, spotykane także najczęściej w patologii płatów skroniowych mózgu. Objaw ten polega na zmianie odległości, wielkości, kształtu i perspektywy przedmiotów i otaczającej ich przestrzeni.
Zaburzenia schematu ciała. Objaw ten polega na spostrzeganiu zniekształcenia, zmiany wielkości lub proporcji ciała. Spotykany jest w przypadku patologii płatów skroniowych mózgu. Odrębnym objawem jest zjawisko dysmorfofobii spotykane w przebiegu schizofrenii. Objaw ten polega na spostrzeganiu zniekształcenia twarzy lub innej części ciała chorego z towarzyszącym temu lękiem i przekonaniem, że podobny wstręt i lęk budzi to w otoczeniu.
Wśród zaburzeń wspomnień (paramnezji) wyróżnia się:
deja vu lub deja vecu - przedmiot lub sytuacja spotykana pierwszy raz wydaje się znajoma
jamais vu lub jamais vecu - przedmiot lub sytuacja dobrze znana wydaje się spostrzegana, lub przeżywana pierwszy raz.
Zestaw ćwiczeń terapeutycznych na percepcję
Percepcja wzrokowa
Dobieranie par - dopasowywanie identycznych obrazków, liter, symboli; świetne na różnicowanie wzrokowe.
Wyszukiwanie różnic - praca na koncentracji i analizie wzrokowej.
Segregowanie według cech - sortowanie przedmiotów według koloru, kształtu, wielkości.
Śledzenie wzrokowe - podążanie oczami za ruchem latarki, piłeczki, wskaźnika.
Uzupełnianie brakujących elementów - praca na analizie i syntezie wzrokowej.
Percepcja słuchowa
Rozpoznawanie dźwięków - nagrania: deszcz, klaskanie, dzwonek; zadanie: „Co słyszysz?”
Różnicowanie dźwięków - pary dźwięków podobnych (np. dwa różne klaskania)
Powtarzanie sekwencji rytmicznych - terapeuta wystukuje rytm, klient powtarza.
Lokalizacja źródła dźwięku - dźwięk z lewej/prawej/z tyłu; klient wskazuje kierunek.
Słuchowe memory - pary dźwięków zamiast obrazków.
Percepcja dotykowa
Rozpoznawanie przedmiotów w woreczku - bez patrzenia, tylko dotyk.
Faktury i temperatury - porównywanie: zimne/ciepłe, miękkie/twarde, gładkie/szorstkie.
Ścieżki sensoryczne - chodzenie po różnych powierzchniach.
Dotykowe odwzorowywanie kształtów - rysowanie palcem po plecach/dłoni i odgadywanie kształtu.
Percepcja przestrzenna
Układanie według wzoru - klocki, patyczki, figury geometryczne.
Labirynty - papierowe lub ruchowe (chodzenie po taśmie na podłodze).
Orientacja kierunkowa - „Dotknij prawej ręki lewym kolanem”.
Puzzle przestrzenne - 2D i 3D.
Budowanie konstrukcji - odwzorowywanie budowli z klocków.
Percepcja interoceptywna
Skanowanie ciała - zauważanie napięcia, temperatury, impulsów.
Nazwij sygnał - „Co teraz czujesz w brzuchu/klatce piersiowej?”
Skala natężenia - 0–10 dla głodu, napięcia, zmęczenia.
Ruch i oddech - powolne ruchy zsynchronizowane z oddechem.
Podsumowanie
Zaburzenia spostrzegania to nieprawidłowe, zniekształcone lub fałszywe odbieranie bodźców zmysłowych. Obejmują zarówno złudzenia, jak i omamy, a także różne specyficzne trudności w przetwarzaniu informacji sensorycznych. Zaburzenia spostrzegania wymagają od specjalistów jednoczesnego podejścia klinicznego, neuropsychologicznego i środowiskowego. Kluczowe jest szybkie rozpoznanie rodzaju zaburzenia (np. omamy, złudzenia, agnozje, zaburzenia psychosensoryczne) oraz ocena ich znaczenia diagnostycznego i bezpieczeństwa pacjenta. Ważne jest ustalenie, czy zaburzenie jest pierwotne (psychotyczne), wtórne (neurologiczne), czy środowiskowe.
E-book w PDF (91 stron) to zestaw ćwiczeń dla psychologów, pedagogów i terapeutów pracujących z seniorami z chorobami otępiennymi. Zawiera gotowe zadania i inspiracje do tworzenia nowych ćwiczeń stymulujących funkcje poznawcze.
Bibliografia:
Bednarek H. (2011). Czy piloci ulegają złudzeniom percepcyjnym? Poznawcze uwarunkowania dezorientacji przestrzennej. Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Bolouki S., Grosse R., Lee H., Ng A. (2007). Optical Illusion. Standford University, Stanford.
Ciszewski S., Wichowicz H.M., Żuk K., Postrzeganie fizjologicznych złudzeń wzrokowych przez osoby cierpiące na schizofrenię, Psychiatr. Pol. 2015; 49(2): 325–336
Changizi M. A., Widders D. M. (2002). Latency correction explains the classical geometrical illusions. Perception, 31, 1241–1262. DOI: https://doi.org/10.1068/p3412
Gaebel, W., Zielasek, J., Reed, G. M. (2017). Zaburzenia psychiczne i behawioralne w ICD‑11: koncepcje, metodologie oraz obecny status. Psychiatria Polska.
Gregory RL. The confounded eye. W: Gregory RL, Gombrich EH. red. Illusion in nature and rat. Oxford: Freeman; 1973. s. 49–96
Grobelna, N., Rutkowski, R., Rybakowski, F., Rybakowski, J., Ferensztajn‑Rochowiak, E. (2025). Zaburzenia przetwarzania sensorycznego u osób z diagnozami psychiatrycznymi – przegląd literatury. Psychiatria Polska.
Zimbardo P. G., Johnson R. L., McCann V. (2010). Psychologia. Kluczowe koncepcje. Struktura i funkcje świadomości. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Kantrowitz JT, Butler PD, Schecter I, Silipo G, Javitt DC. Seeing the world dimly: the impact of early visual deficits on visual experience in schizophrenia. Schizophr. Bull. 2009; 35(6): 1085–1094
Jarosz M., Podstawy psychiatrii, PZWL, Warszawa 1988
Ling J., Hamilton C., Heffernan T. M. (2006). Sex differences in the Poggendorff illusion: Identifying the locus of the effect. Perceptual and Motor Skills, 102, 142–146. DOI: https://doi.org/10.2466/pms.102.1.142-146
Surkys T, Bertulis A, Bulatov A. [Müller-Lyer illusion and colour contrast]. Medicina (Kaunas) 2005; 41(9): 760–766.
Shoshina II, Perevozchikova IN, Konkina SA, Pronin SV, Shelepin IuE, Bendera AP. [Features of perception of length of segments under conditions of Ponzo and Müller-Lyer illusions in schizophrenia]. Zh. Vyssh. Nerv. Deiat. Im. I P Pavlova 2011; 61(6): 697–705
Schneider K., Klinische Psychopathologie, Georg Thieme Verlag, 2007
Parnas J, Vianin P, Saebye D, Jansson L, Volmer-Larsen A, Bovet P. Visual binding abilities in the initial and advanced stages of schizophrenia. Acta Psychiatr. Scand. 2001; 103(3): 171–180.
Révész G. System der optischen und haptishen Raumtäuschungen. Zeitschrift für Psychologia, 1934; 131: 292–375
Remache‑Vinueza, B., Guijarro‑Molina, I., & Trujillo‑León, A. (2025). Influence of duration and visual feedback on the perception of tactile illusions of motion. Scientific Reports, 15, 10965.
Komentarze (0)