Borderline - objawy. Jak je rozpoznać?

Czym jest zaburzenie osobowości borderline?

Zaburzenie osobowości borderline (BPD), znane też jako osobowość z pogranicza, to stale obecne wahania emocji i obrazu siebie, w tym samooceny, oraz brak stabilności w relacjach - przyjacielskich, rodzinnych, romantycznych czy partnerskich. Osoby z BPD odczuwają emocje o wiele intensywniej, co nierzadko prowadzi do gwałtownych reakcji i znacząco utrudnia codzienność.  

Nazwę „borderline” (z ang. pogranicze) wprowadził w połowie XX wieku Robert Knight, by opisać pacjentów, których objawy uplasowały się na granicy między zaburzeniami neurotycznymi a psychotycznymi. Dziś jednak BPD jest uznawane za odrębne zaburzenie, którego istotą jest silna dysregulacja emocji.

Czy to zaburzenie osobowości? Objawy borderline

Rozpoznanie objawów borderline bywa wyzwaniem, ponieważ tworzą one złożony i szeroki obraz kliniczny. O zaburzeniu nigdy nie świadczy pojedyncze zachowanie lub odczuwany objaw, lecz stałe, powtarzalne i najczęściej automatyczne reakcje umysłu na różne wydarzenia i wyzwania codzienności.. Diagnoza kliniczna opiera się na stwierdzeniu co najmniej pięciu z dziewięciu osiowych (głównych) kryteriów dotyczących emocji, relacji, obrazu siebie i kontroli swoich reakcji.

Głównym symptomem jest emocjonalna niestabilność. Osoby z BPD doświadczają gwałtownych wahań nastroju, które mogą trwać od kilku godzin do kilku dni, przechodząc od euforii po głęboką rozpacz, często w reakcji na z pozoru błahe wydarzenia. Ta chwiejność jest związana, np. z silnym lękiem przed porzuceniem. Tego typu lęk najczęściej prowadzi do paradoksu - to my zaczynamy oddalać się od drugiej osoby czy też ogólnie powstrzymujemy się przed budowaniem relacji. To nie jedyny objaw lęku przed odrzuceniem - kolejnym jest próba ratowania relacji za wszelką cenę. Tym sposobem najczęściej przekraczamy własne granice osobiste, poświęcamy się, nawet gdy druga osoba nie chce budować z nami relacji - do czego ma zupełne prawo.

Kolejnym charakterystycznym objawem borderline jest impulsywność, która przejawia się w co najmniej dwóch potencjalnie szkodliwych obszarach. Osoby z BPD często podejmują ryzykowne, nieprzemyślane działania, takie jak:

•

• nadużywanie substancji psychoaktywnych,

•

• kompulsywne wydawanie pieniędzy,

•

• ryzykowny seks,

•

• trudności w kontroli głodu i innych fizjologicznych potrzeb.

Działania te są podyktowane chwilowym impulsem, który przez osoby z BPD odczuwany jest niezwykle silnie.. Wewnętrzny świat osoby z BPD jest pełen chaosu. Zmaga się ona z niestabilnym obrazem samej siebie, co oznacza, że jej poczucie tożsamości, cele życiowe i wartości mogą się gwałtownie zmieniać - co jest często bardzo bolesne.owarzyszyć temu może chroniczne uczucie pustki. W odpowiedzi na przytłaczający ból emocjonalny mogą pojawiać się zachowania autodestrukcyjne, czyli takie, przez które sobie szkodzimy, najczęściej fizycznie. Samookaleczenia oraz myśli samobójcze są niestety częstym objawem, będącym próbą poradzenia sobie z nieznośnym cierpieniem psychicznym.

Pojawiają się również  nieadekwatne, intensywne wybuchy złości, trudności z jej opanowaniem, a także przemijające, związane ze stresem myśli katastroficzne lub objawy dysocjacyjne (wrażenie odrealnienia, poczucie oglądania własnego życia jak na filmie, trudność z przywołaniem wspomnień lub poczucie, że nie są one nasze). 

Warto jednak pamiętać, że objawy mogą mieć różne nasilenie. Istnieje również tzw. cichy borderline, związany z maskowaniem objawów. Oznacza to, że osoba kieruje wszystkie negatywne emocje przeciwko sobie lub je kumuluje, przez co jej cierpienie pozostaje niewidoczne dla otoczenia. W związku z tym mogą pojawić się objawy somatyczne, czyli fizyczne - bóle ciała, częste infekcje itp.

Emocjonalna niestabilność - co to oznacza?

„Emocjonalny rollercoaster, z którego nie można wysiąść” - tak często opisuje się emocjonalną niestabilność w borderline. Nie są to rzadkie lub delikatne wahania nastroju, lecz gwałtowne i intensywne burze uczuć, wywoływane często przez codzienne sytuacje, które dla osoby z BPD mogą być ogromnym wyzwaniem. W jednej chwili osoba z BPD może odczuwać euforię, by za moment pogrążyć się w głębokim smutku, lęku lub paraliżującej pustce.

Ta chwiejność nastroju przekłada się na ogromne trudności w regulacji emocji. Uczucia takie jak gniew, wstyd czy panika są przeżywane ze zwielokrotnioną siłą, stając się niemal nie do zniesienia. To właśnie niestabilność emocjonalna napędza inne objawy, takie jak impulsywność. Próba poradzenia sobie z wewnętrznego bólu może prowadzić do ryzykownych zachowań, które mają na celu odwrócenie uwagi lub przyniesienie chwilowej ulgi. To również ona sprawia, że relacje z innymi są tak burzliwe, ponieważ skrajne emocje uniemożliwiają realistyczne postrzeganie ludzi, prowadząc do cyklu idealizacji i dewaluacji.

Cichy borderline - objawy wewnętrzne

Czasem osoby mierzące się z BPD dorastając nauczone są, by nie okazywać emocji na zewnątrz, a o swoich trudnościach i przeżyciach nie mówić głośno. Istnieje podtyp, określany jako „cichy borderline”, w którym cała burza emocjonalna jest kierowana do wewnątrz, często określa się to maskowaniem objawów. Choć nie jest to oficjalna kategoria diagnostyczna, zjawisko to jest dobrze znane w praktyce klinicznej. W tej formie ból jest równie intensywny, mimo że często niewidoczny dla otoczenia.

Głównym wyróżnikiem tego podtypu jest sposób radzenia sobie z emocjami. Osoba z cichym borderline odczuwa skrajny gniew, lęk czy frustrację, ale zamiast je okazywać, tłumi je i ukrywa, często nawet przed samą sobą. Obwinia siebie za każdy konflikt i niepowodzenie. Z zewnątrz może wydawać się spokojna, wycofana lub nadmiernie ugodowa. Wewnątrz jednak przeżywa gwałtowne zmiany nastroju, poczucie głębokiej pustki i rozpaczy, które pozostają niewidoczne dla otoczenia.

Osobom z cichym borderline często towarzyszą objawy dysocjacyjne, takie jak derealizacja (poczucie, że świat jest nierealny) i depersonalizacja (uczucie odłączenia od własnego ciała i myśli). Pojawia się tu również ogromny lęk przed porzuceniem, który może przejawiać się wycofywaniem z relacji w obawie przed zranieniem. Cechuje je także lęk społeczny, niska samoocena i nadwrażliwość na krytykę, interpretowana jako ostateczne odrzucenie.

Największym niebezpieczeństwem cichego borderline jest to, że cierpienie pozostaje ukryte. Te objawy borderline równie często prowadzą do myśli samobójczych oraz samookaleczeń, które nierzadko są jedynym znanym sposobem poradzenia sobie z wewnętrznym napięciem. Osoby te mogą być postrzegane jako „wysoko funkcjonujące”, odnoszące sukcesy i dobrze zorganizowane, podczas gdy często, nawet nieświadomie, toczą walkę o przetrwanie. Maskowanie trudności sprawia, że trudno jest im uzyskać pomoc i zrozumienie, na które każdy zasługuje.

Przyczyny zaburzenia osobowości borderline

Przyczyny zaburzenia borderline są złożone i wynikają z wzajemnego oddziaływania trzech kluczowych obszarów:

•

• czynników genetycznych (wrodzone predyspozycje),

•

• czynników biologicznych (budowa i funkcjonowanie mózgu),

•

• czynników środowiskowych (doświadczenia, otoczenie, okres dorastania itp.).

To właśnie unikalna kombinacja tych elementów, a nie pojedynczy z nich, przyczynia się do rozwoju zaburzenia. Jednym z najlepiej zbadanych czynników ryzyka są traumatyczne doświadczenia z dzieciństwa. Nie chodzi tylko o sytuacje jak przemoc fizyczna czy molestowanie, ale również o niszczące formy zaniedbania, takie jak:

•

• ciągła krytyka, przez co może pojawić się poczucie niewystarczalności,

•

• niestabilność emocjonalna rodziców, którzy nie są, wobec tego, wzorcem do zdrowego radzenia sobie z codziennością,

•

• unieważnianie uczuć i trudności (np. słowami „nie przesadzaj”),

•

• wychowanie w atmosferze ciągłego lęku i nieprzewidywalności zarówno tego, co może się wydarzyć w ciągu dnia, jak i np. reakcji i emocji opiekunów

W odpowiedzi na takie środowisko dziecko rozwija nieadaptacyjne - niepozwalające na zdrowe poradzenie sobie ze zmianami, stresem, wyzwaniami codzienności - mechanizmy obronne, które w dorosłym życiu stają się podstawą objawów borderline. 

Jednak nie każda osoba z trudnym dzieciństwem rozwija BPD. Warto pamiętać, że predyspozycje nie oznaczają nieuchronnego pojawienia się danego zaburzenia.

Jak wspierać osoby z borderline?

Życie u boku osoby z zaburzeniem borderline bywa pełne wyzwań, ale wsparcie bliskich może mieć ogromne znaczenie. Niestety, społeczne postrzeganie często jest krzywdzące. Osoby z BPD bywają etykietowane jako manipulujące lub „drama queen”, co wynika z niezrozumienia istoty tego zaburzenia. Taka stygmatyzacja, nierzadko podsycana przez media, pogłębia izolację i poczucie osamotnienia osób mierzących się z zaburzeniem. Pierwszym krokiem do realnej pomocy jest więc zauważenie i odrzucenie stereotypów oraz próba zrozumienia, że za trudnymi zachowaniami kryje się ogromny ból i chaos emocjonalny.

Podstawą wsparcia jest empatia i cierpliwość. Osoby wykazujące objawy borderline często czują się głęboko niezrozumiane, dlatego okazywanie akceptacji bez oceniania jest bardzo ważne. Najlepiej unikać sformułowań, które minimalizują ich uczucia, takich jak „przesadzasz” czy „musisz się po prostu uspokoić”. Te emocje są realne i przytłaczające. Zamiast tego wystarczy powiedzieć: „widzę, że bardzo cierpisz” lub „jestem tu dla ciebie”. To proste komunikaty, które potwierdzają ważność ich przeżyć i budują poczucie bezpieczeństwa.

Jednocześnie nie zapominajmy o dbaniu o własne granice. Zrozumienie, że osoba z borderline często ma trudności z regulacją swoich reakcji czy myśli, nie musi oznaczać zgody na przekraczanie swoich granic i niezważanie na swoje potrzeby. Wręcz przeciwnie - zdrowe wsparcie wymaga asertywności. Konieczne jest komunikowanie swoich potrzeb i uczuć w sposób jasny i spokojny. W napiętej sytuacji wskazane jest odłożenie trudnej rozmowy na spokojniejszy czas. Ważna staje się nauka racjonalnego i konsekwentnego mówienia „nie”. Ustalanie zdrowych granic chroni nie tylko osobę wspierającą, ale także uczy osobę z BPD, jak wyglądają stabilne i przewidywalne relacje. Uczy również tego, że asertywność nie oznacza odrzucenia, a wręcz buduje poczucie zrozumienia i komfortu.