Nerwica natręctw (OCD). Co warto wiedzieć o zaburzeniu obsesyjno-kompulsywnym?

Czym dokładnie jest nerwica natręctw?

Zaburzenie obsesyjno-kompulsywne, potocznie określane jako nerwica natręctw lub OCD (obsessive-compulsive disorder), to stan psychiczny, w którym występują dwa elementy - obsesje i kompulsje: 

•

• obsesje to nawracające, uporczywe myśli, wyobrażenia lub impulsy, które są odczuwane jako niechciane i natrętne. Powodują one znaczny niepokój lub cierpienie. Doświadczając obsesji, możemy zdawać sobie sprawę z ich irracjonalności, jednak nie jesteśmy w stanie ich kontrolować. Możemy na przykład odczuwać silny, nieuzasadniony lęk, że na naszych dłoniach znajdują się groźne zarazki, mimo że właśnie je umyliśmy. Myśli te potrafią być tak intensywne, że paraliżują codzienne funkcjonowanie i wypełniają umysł wbrew naszej woli, wywołując poczucie bezradności;

•

• kompulsje, nazywane również czynnościami natrętnymi, to powtarzalne zachowania lub akty mentalne, które czujemy się zmuszeni wykonywać w odpowiedzi na obsesję. Celem kompulsji jest zredukowanie lęku lub zapobieżenie jakiejś budzącej grozę sytuacji. Przykładowo, w odpowiedzi na obsesyjny lęk przed zarazkami, możemy odczuwać przymus wielokrotnego mycia rąk według ściśle określonego rytuału. Innym przykładem jest mentalne powtarzanie konkretnych słów, aby odsunąć od siebie natrętną, niechcianą myśl. Uleganie kompulsjom przynosi jedynie chwilową ulgę. Niestety, w dłuższej perspektywie utrwala to błędne koło nerwicy natręctw, ponieważ mózg uczy się, że tylko wykonanie rytuału pozwala obniżyć napięcie.

Rodzaje obsesji i kompulsji w zaburzeniu OCD

Różnorodność objawów sprawia, że nerwica natręctw może przybierać bardzo indywidualny charakter, a jej symptomy mogą się zmieniać w czasie. Identyfikacja dominującego typu obsesji pomaga w doborze odpowiedniej pomocy i zrozumieniu, z czym na co dzień mierzy się dana osoba. Każdy rodzaj obsesji wiąże się z cierpieniem psychicznym i poczuciem utraty wpływu na własne myśli.

Kompulsje również można podzielić na kilka typów, które najczęściej występują w odpowiedzi na konkretne obsesje. Są one zewnętrznym, widocznym objawem wewnętrznej walki, jaką toczy osoba z nerwicą natręctw. Zachowania te nie są wyrazem dziwactwa czy złej woli, lecz próbą poradzenia sobie z przytłaczającym lękiem. Rytuały mogą dotyczyć zarówno sfery fizycznej, jak i umysłowej. Często są one ukrywane przed otoczeniem z powodu wstydu i obawy przed niezrozumieniem. Świadomość istnienia różnych form kompulsji ułatwia bliskim udzielenie odpowiedniego wsparcia, a osobie dotkniętej zaburzeniem pozwala nazwać swoje doświadczenia i poszukać profesjonalnej pomocy.

Najczęstsze myśli obsesyjne

•

• Jednym z najczęściej spotykanych rodzajów obsesji jest lęk przed brudem, zarazkami i zanieczyszczeniem. Możemy odczuwać przerażenie na myśl o dotknięciu klamki w miejscu publicznym lub podaniu komuś ręki. Jednak w mediach społecznościowych ten rodzaj kompulsji został zbytnio spopularyzowany i wzniesiony do pop-psychologii, gdzie OCD jest przedmiotem żartu lub użytkownicy sami mówią, że zmagają się z OCD, bo ,,dbają o porządek w domu i układają książki kolorystycznie". Jednak warto wiedzieć, że OCD to coś znacznie większego.

•

• Bardzo trudne do udźwignięcia bywają również obsesyjne myśli o charakterze bluźnierczym, seksualnym lub agresywnym. Mogą to być niechciane, natrętne wyobrażenia o skrzywdzeniu kogoś bliskiego lub wypowiedzeniu obraźliwych słów w nieodpowiedniej sytuacji. Doświadczając takich myśli, odczuwamy ogromne poczucie winy i wstydu, obawiając się, że mogłaby faktycznie zrealizować te impulsy, mimo że są one całkowicie sprzeczne z jej systemem wartości. Często wiąże się to z lękiem wokół myśli, że być może nie pamiętamy jakichś sytuacji czy naszych zachowań.

•

• Kolejną grupą są obsesje dotyczące potencjalnej szkody lub niebezpieczeństwa - na przykład uporczywe wątpliwości, czy zamknęliśmy drzwi lub wyłączyliśmy żelazko, połączone z katastroficzną wizją włamania lub pożaru.

Typowe zachowania kompulsywne

Najbardziej rozpoznawalnym rodzajem kompulsji jest przymusowe mycie i czyszczenie - to bezpośrednia odpowiedź na obsesje. Aby zneutralizować lęk przed zarazkami, możemy myć ręce dziesiątki razy dziennie, często aż do uszkodzenia skóry. Innym powszechnym zachowaniem jest sprawdzanie. Kompulsja ta wiąże się z obsesyjnym lękiem przed potencjalnym zagrożeniem. Możemy wielokrotnie wracać do domu, aby upewnić się, że drzwi są zamknięte, lub dziesiątki razy sprawdzać, czy kurki z gazem są zakręcone, mimo pewności, że to zrobiliśmy.

Kompulsje mogą również przybierać formę rytuałów umysłowych. Należą do nich ciche powtarzanie słów lub modlitw, liczenie w myślach. Te czynności nie są widoczne dla otoczenia, ale są równie absorbujące i męczące jak fizyczne rytuały. Każde naruszenie tego porządku wywołuje silny lęk i przymus przywrócenia właściwego stanu.

Jakie mogą być przyczyny nerwicy natręctw?

Przyczyny rozwoju nerwicy natręctw są złożone i nie zostały do końca poznane. Specjaliści wskazują na współdziałanie kilku czynników. Jednym z obszarów badań są czynniki biologiczne. Wskazuje się na rolę genetyki, gdzie ryzyko wystąpienia zaburzenia jest wyższe, jeśli w rodzinie były już przypadki OCD. Istotne mogą być również nieprawidłowości w budowie i funkcjonowaniu mózgu, szczególnie w obszarach odpowiedzialnych za kontrolowanie impulsów i przetwarzanie emocji, takich jak kora oczodołowo-czołowa, jądro ogoniaste i wzgórze. Te części mózgu tworzą swoisty obwód, którego nadaktywność może prowadzić do pojawiania się natrętnych myśli.

Kolejnym ważnym czynnikiem biologicznym jest rola neuroprzekaźników, czyli substancji chemicznych przekazujących sygnały między komórkami nerwowymi. W kontekście nerwicy natręctw najwięcej uwagi poświęca się serotoninie, która odpowiada między innymi za regulację nastroju, lęku i impulsów. Równie istotne są czynniki psychologiczne i środowiskowe. Trudne doświadczenia życiowe, przewlekły stres czy przeżyta trauma mogą stać się zapalnikiem dla rozwoju zaburzenia.

Diagnostyka i metody leczenia zaburzeń OCD

Diagnoza nerwicy natręctw stawiana jest przez psychiatrę na podstawie szczegółowego wywiadu z pacjentem (i często opinii psychologa diagnosty lub klinicznego). Specjalista ocenia obecność, charakter i nasilenie obsesji oraz kompulsji. Kluczowe jest stwierdzenie, czy objawy te zajmują znaczną ilość czasu (np. więcej niż godzinę dziennie), powodują istotne cierpienie psychiczne lub w znaczący sposób zakłócają codzienne funkcjonowanie w sferze zawodowej, społecznej czy rodzinnej. Diagnoza opiera się na kryteriach zawartych w międzynarodowych klasyfikacjach, takich jak DSM-5 lub ICD-11. Ważne jest również wykluczenie innych zaburzeń psychicznych oraz przyczyn somatycznych, które mogłyby dawać podobne objawy.

Podstawą leczenia zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych jest połączenie psychoterapii i farmakoterapii. Za najskuteczniejszą metodę terapeutyczną uważa się psychoterapię poznawczo-behawioralną (CBT), a w szczególności technikę zwaną ekspozycją i powstrzymaniem reakcji (ERP). Polega ona na stopniowym i kontrolowanym konfrontowaniu się z sytuacją lub myślą wywołującą lęk (ekspozycja), przy jednoczesnym powstrzymaniu się od wykonania rytualnej czynności (powstrzymanie reakcji). Dzięki temu uczymy nasz mózg, że lęk mija samoistnie, bez konieczności uciekania się do kompulsji. Proces ten jest trudny, ale pod okiem doświadczonego specjalisty przynosi bardzo dobre rezultaty, pomagając przełamać błędne koło nerwicy natręctw.