W moim gabinecie niejednokrotnie pojawiali się rodzice, którzy nie potrafili poradzić sobie z poczuciem winy. Czuli, że nie zdążyli, zaniedbali, zawiedli swoje dziecko. Obawiali się, że źle dobrali priorytety - kiedy to się stało, że zamiast dobra mojego dziecka wybrałem pracę?
Fala podobnych myśli i odczuć potrafi zmyć wszelkie poczucie kompetencji, dobre wspomnienia i osiągnięcia z kilkunastu wcześniejszych lat. Cała uwaga koncentruje się wówczas wokół jednego: zachwianego zdrowia psychicznego dziecka. Próba samobójcza, samookaleczenia, pobyt na oddziale psychiatrycznym czy diagnoza depresji potrafią skutecznie zachwiać równowagę rodzinnego systemu i obudzić w rodzicu cały szereg obaw.
Opiekunowie szukają odpowiedzi Czy to moja wina?, Czy dało się zauważyć pewne sygnały wcześniej?, Czy coś przeoczyłam?, Jak mogłam zbagatelizować te słowa?. Pytania te z pewnością są adekwatne i zrozumiałe, lecz jednocześnie niezwykle trudne do użytecznego wykorzystania w zaistniałej sytuacji. Sytuacji kryzysu psychicznego nastolatka.
Kryzys dotyczący dziecka zwykle prędzej czy później zaczyna dotyczyć całej rodziny. Wymaga zorganizowania nowych zasobów, szukania nowych rozwiązań, wprowadzenia zmian w istniejącą rutynę, strukturę, plany. Niezaprzeczalnie jest ogromnym wyzwaniem, wobec którego można przeżywać wiele emocji - od pełnej mobilizacji i nadziei po frustrację i wściekłość. W obliczu tak poważnego zadania - jak przetrwanie w obliczu załamanie zdrowia członka rodziny - warto wprowadzić równie poważne wsparcie. Obwinianie siebie i nieustanny atak na rodzicielskie kompetencje będą jedną z ostatnich produktywnych ogniw łańcucha zadań, przed którymi stanął system rodzinny.
Zasada 4xZ dla Ciebie, rodzicu.
Zasada 4 x Z to model pierwszej pomocy emocjonalnej, z której może skorzystać każdy. 4 "zetki" to: zauważ, zapytaj, zaakceptuj, zareaguj. Pomaga rozpoznać, że druga osoba się z czymś zmaga, i odpowiednio zareagować, dając jej poczucie, że nie zostaje sama z trudnością. Metodę opracowały Lucyna Kicińska, suicydolożka i terapeutka narracyjna, oraz Jolanta Palma, suicydolożka i interwentka kryzysowa, w ramach Fundacji Życie Warte Jest Rozmowy.
Pierwsza pomoc psychologiczna opierająca się na zasadzie 4xZ może być niezwykle użyteczna i w tej sytuacji: zauważ, zapytaj, zaakceptuj, zareaguj. Jak można wykorzystać ją w praktyce?
1. Zauważ - czyli poczuj
Pozwól sobie czuć to, co czujesz. Emocje nie są w stanie Ci zagrozić - są one jedynie kontrolką, która informuje Cię o ważnych parametrach w Twojej świadomości i nieświadomości - w Twoim umyśle i ciele. Uczucia są informacją, z której możesz skorzystać przyjmując daną postawę lub podejmując decyzję czy zachowanie wobec wywołującej je sytuacji.
Dlatego nie tłum w sobie emocji, nie zaprzeczaj im, pozwól sobie przeżyć całą ich gamę. Sytuacja, w której czujesz, że zawiodłeś lub nie zdążyłeś udzielić pomocy, ma prawo wywołać w Tobie wiele różnych, bardzo trudnych do przyjęcia odczuć. Potraktuj je jako sygnał, nie karę lub zapalnik do natychmiastowego działania. Sygnał, któremu można się przyjrzeć, który warto spróbować zrozumieć i zdekodować.
Z psychologicznego punktu widzenia poczucie winy rozumiemy jako emocjonalną odpowiedź na sytuację naruszenia pewnych społecznych zasad, norm czy standardów. Oznacza to nie tyle obawę przed karą wymierzoną w naszą stronę przez innych, co bardziej karę wymierzoną samemu sobie - pozostając w tym trudnym do zniesienia uczuciu (Reber, 2000).
Poczucie winy jest zjawiskiem na tyle powszechnym, że wielu psychologów poświęciło im uwagę prowadząc badania pomagające zrozumieć je lepiej. Wśród niezaprzeczalnie przykrych konsekwencji, poczucie winy może też prowadzić do pozytywnych zmian i skutków - zwiększenia empatii i mniejszego skupienia na sobie, na rzecz relacji międzyludzkich (Buck, 1999), a także może przyczynić się do polepszenia jakości relacji w grupie, w tym w rodzinie (Frank, 2005).
O adaptacyjnej funkcji (czyli takiej, która pozwala nam wzrastać i dostosowywać się do zmian) poczucia winy można pomyśleć także jako o próbie przywrócenia sobie poczucia kontroli: skoro czuję się winny/winna, to znaczy, że miałam na to jakiś wpływ - życie nie jest wówczas zagrażająco nieprzewidalne, lecz poddaje się naszej iluzorycznej kontroli. Niestety realnie w wielu przypadkach owej kontroli i wpływu nie posiadaliśmy. To moment na pogodzenie się z zatrważającą myślą, że owszem - życie potrafi toczyć się bez naszego udziału i ingerencji, a wydarzenia mogą zaistnieć losowo.
Przytoczone badania z pewnością przynoszą więcej zrozumienia dla sensowności odczuwanych emocji, jednak ich przedstawienie nie ma na celu zachęcenia rodzica do pozostania w poczuciu winy nieustannie, gdyż stan ten potrafi przybrać destrukcyjny charakter prowadzący do znacznego obniżenia nastroju i poczucia własnej wartości, a także wycofania społecznego, co byłoby najmniej pożądaną sytuacją w obliczu kryzysu psychicznego (Tangney, 1990).
To, że dziś widzisz sygnały, których wcześniej nie rozpoznałeś, nie oznacza, że mogłeś z pewnością przewidzieć rozwój kryzysu. Wiedza, którą masz obecnie, nie jest wiedzą, którą dysponowałeś w przeszłości.
2. Zapytaj - czyli zakomunikuj
O tym, jak ważne jest posiadanie wspierającej grupy społecznej powiedziane zostało naprawdę wiele. Znaczenie bliskich relacji międzyludzkich staje się tym istotniejsze, kiedy problematyczna sytuacja obejmuje tak wiele sfer - od rodzinnej, przez osobistą, po zawodową (kryzys w rodzinie w oczywisty sposób odbija się również na jakości pracy).
Jeśli koniecznym byłoby wybranie jednego działania, które może realnie poprawić Twoje samopoczucie oraz przyczynić się do pozytywnych zmian w najbliższym otoczeniu, bezsprzecznie byłoby to skorzystanie ze wsparcia społecznego. Poczucie, że możemy się do kogoś zwrócić, otrzymać zrozumienie i pomoc to podstawowy wymiar tzw. dobrostanu psychicznego (Yeo i współpracownicy, 2025).
Otworzenie się przed przyjacielem, koleżanką z pracy czy sąsiadką może być pierwszym krokiem do poradzenia sobie z przygnębiającymi myślami i uzyskaniem siły do zmierzenia się z wymagającą sytuacją. Nie zawsze pomoc i towarzyszenie znajomych lub dalszej rodziny są możliwe - z rozmaitych przyczyn. Wówczas skorzystanie z profesjonalnego wsparcia psychologicznego lub zorganizowanych grup może okazać się niezbędnym rozwiązaniem.
W tragicznej sytuacji straty dziecka w wyniku samobójstwa rodzice, którzy korzystali z grup wsparcia, byli cztery razy bardziej skłonni do ponownego odnalezienia sensu życia niż osoby nieuczestniczące w podobnych inicjatywach (Janoff-Bulman i Frantz 1997). Wyniki te wskazują na istotność społecznego zaangażowania, nawet - a może szczególnie - w sytuacjach skrajnie trudnych.
W wielu miastach organizowane są darmowe lub niskopłatne grupy rodzicielskie - w Poznaniu istnieje grupa wsparcia dla rodziców dzieci z diagnozą depresji (Wielkopolskie Centrum Terapii), w Warszawie podobne inicjatywy podejmuje Fundacja Twarze Depresji. Zbliżone oferty do rodziców kierują często lokalne poradnie psychologiczno-pedagogiczne lub ośrodki interwencji kryzysowej.
3. Zaakceptuj - czyli dostosuj
Zaakceptowanie zaistniałej sytuacji nie oznacza zgody na jej obecny kształt ani rezygnacji z poszukiwania pomocy dla swojego dziecka. Oznacza raczej przyzwolenie na to, że kryzys psychiczny nastolatka może wpływać również na Twoje funkcjonowanie, emocje i codzienne życie.
W obliczu tak trudnych doświadczeń możesz zauważać u siebie wahania nastroju, trudności z koncentracją, problemy z pamięcią, zaniedbywanie obowiązków czy mniejszą gotowość do podejmowania codziennych aktywności. Być może zdarza Ci się zapominać o spotkaniach, ważnych datach, zakupach lub zadaniach zawodowych. Możesz mieć trudność z przygotowaniem posiłku, zorganizowaniem dnia czy znalezieniem czasu na odpoczynek. Nie oznacza to, że przestałeś być odpowiedzialnym rodzicem. Kiedy znaczna część Twoich zasobów emocjonalnych i poznawczych koncentruje się na bezpieczeństwie i stanie psychicznym dziecka, wykonywanie dotychczasowych obowiązków może stać się trudniejsze.
W takiej sytuacji warto spróbować nie karać siebie za spadek wydolności. Kryzys dziecka jest doświadczeniem, które może przekraczać Twoje dotychczasowe możliwości radzenia sobie, a Twoje potrzeby nie przestają istnieć tylko dlatego, że dziecko potrzebuje pomocy.
Masz prawo być zmęczony, przestraszony, zagubiony czy przytłoczony. Masz również prawo nie wiedzieć, co zrobić w każdej sytuacji. Jeśli dotychczasowe sposoby organizowania życia przestają się sprawdzać, spróbuj na jakiś czas uprościć codzienność:
Zdrowa dieta może ustąpić miejsca gotowym lub mrożonym daniom, idealnie wykonane zadanie może stać się zadaniem wystarczająco dobrym, a sport czy inne aktywności mogą zostać ograniczone, jeśli potrzebujesz więcej czasu na odpoczynek, kontakt z nastolatkiem lub spotkanie z bliską osobą.
Nie chodzi o to, by całkowicie rezygnować z siebie, ale by dostosować oczekiwania do sytuacji, w której obecnie się znajdujesz. Warto również otoczyć się siecią wsparcia. Przyjęcie pomocy w codziennych obowiązkach, rozmowa z bliską osobą czy skorzystanie ze wsparcia specjalisty nie świadczą o Twojej słabości. Mogą być sposobem na odzyskanie części zasobów potrzebnych zarówno Tobie, jak i Twojemu dziecku. Zajmij się sobą z taką samą troską, z jaką chciałbyś zaopiekować się swoim dzieckiem. Obecnie Ty również jesteś osobą przeżywającą kryzys i zasługującą na wsparcie.
4. Zareaguj - czyli działaj
Zauważenie swojego stanu psychicznego, otoczenie się wsparciem i zaakceptowanie sytuacji to wbrew pozorom dużo trudniejsze i bardziej wymagające kroki niż podjęcie konkretnego działania. Oddanie się robieniu, planowaniu i wykonywaniu różnych zadań pozwala oddalić się od trudnych przemyśleń i bolesnych odczuć koncentrując uwagę w innym miejscu. Może to być błogosławieństwo i przekleństwo jednocześnie. Niesłuchając swoich odczuć nie jesteśmy w stanie podjąć adekwatnych kroków i decyzji, to jak celowanie do tarczy na oślep, mając tylko cień podejrzenia, gdzie może się ona znajdować. Zaś skupienie się wyłącznie na odczuciach może uruchomić destrukcyjne mechanizmy radzenia sobie. Dlatego podobnie jak w muzyce - to symfoniczne, harmonijne współdziałanie wszystkich komponentów ma szansę sukcesu.
Zabezpieczenie kryzysowej sytuacji od strony pragmatycznej może polegać na:
Zorganizowaniu odpowiedniej pomocy dla dziecka. W zależności od sytuacji może to oznaczać kontakt z psychologiem, psychoterapeutą lub psychiatrą dzieci i młodzieży.
Ustaleniu najważniejszych priorytetów. Warto zastanowić się, co w najbliższych dniach rzeczywiście wymaga zaangażowania, a co może poczekać. Kryzys może wymagać czasowego ograniczenia dodatkowych zobowiązań i zmiany dotychczasowego sposobu organizowania codzienności
Zbudowaniu sieci wsparcia. Rozmowa z bliskimi, przyjęcie pomocy w codziennych obowiązkach czy poproszenie kogoś o towarzyszenie podczas trudnej wizyty mogą realnie wpłynąć na Twoje samopoczucie.
Zadbaniu o własne wsparcie psychologiczne. Jeśli czujesz, że samodzielne radzenie sobie staje się zbyt trudne, rozważ konsultację z psychologiem, psychoterapeutą lub interwentem kryzysowym. Pomocne mogą być również grupy wsparcia dla rodziców dzieci i nastolatków doświadczających kryzysu psychicznego.
Ułatwieniu sobie codziennego funkcjonowania. Przygotowanie prostych posiłków, ograniczenie dodatkowych obowiązków, odwołanie mniej pilnych zobowiązań czy poproszenie kogoś o pomoc w zakupach, mogą pozwolić zachować energię na to, co w tym momencie najważniejsze.
Co jeszcze może być pomocne?
Otocz się wspierającymi treściami i szukaj zrozumienia w swoim środowisku - w dobie kryzysu psychicznego dzieci i nastolatków wielu rodziców przeżywa podobne emocje oraz stawia czoło zbliżonym wyzwaniom.
Jeśli nie czujesz się gotowy/a na spotkanie, pamiętaj o możliwości skorzystania ze wsparcia online - na zdalnej konsultacji psychologicznej, forach internetowych (w tym na forum wspierającym na portalu TwójPsycholog.pl lub zamkniętych grupach na Facebooku).
Doświadczenia rodziców mierzących się z wyzwaniami wychowawczymi, których przejawem jest kryzys przeżywany przez ich nastoletnie dziecko, znajdują odzwierciedlenie w filmach i serialach poświęconych relacjom rodzinnym (polecenia znajdziesz niżej!). Zapoznanie się z wybranymi propozycjami przedstawionymi w bibliografii może stanowić okazję do przyjrzenia się własnym doświadczeniom z innej perspektywy, a także pomóc w odnalezieniu poczucia zrozumienia i nadziei na możliwość dalszego budowania więzi opartej na zaufaniu ze swoim dzieckiem oraz odnalezieniu w sobie wewnętrznej siły.
Działanie nie musi oznaczać ciągłego wysiłku ani gotowości do natychmiastowego rozwiązywania problemów. Czasem oznacza także zatrzymanie się, przyjęcie pomocy i uznanie, że nie wszystko można zrobić samodzielnie. Najważniejsze jest to, aby kolejne kroki wspierały bezpieczeństwo dziecka, dobrostan rodzica i możliwość dalszego budowania relacji.
Kryzys psychiczny nastolatka jest doświadczeniem, które może zachwiać poczuciem bezpieczeństwa całej rodziny. Dla rodzica często oznacza również konfrontację z trudnymi pytaniami o własne decyzje, dostępność i odpowiedzialność. Poczucie winy może być wówczas próbą zrozumienia tego, co się wydarzyło, a także odzyskania poczucia wpływu na sytuację, która stała się nieprzewidywalna. Warto jednak pamiętać, że samoobwinianie nie jest tym samym, co odpowiedzialność, a rozpamiętywanie przeszłości nie musi prowadzić do poprawy obecnej sytuacji. Nie musisz naprawić przeszłości, aby móc zrobić coś ważnego dzisiaj. Kryzys nie przekreśla wszystkich wcześniejszych lat wspólnego życia ani nie odbiera Ci możliwości budowania kolejnych doświadczeń opartych na bliskości, zaufaniu i wzajemnym zrozumieniu.
Autorka mgr Joanna Łucka - psycholożka dorosłych oraz dzieci i młodzieży, psychoterapeutka w trakcie szkolenia, interwentka kryzysowa
konsultacja merytoryczna - dr n. med. Anna Baran, MBA, psychiatra i suicydolog
Bibliografia i proponowane filmy:
Syn | My son | 2022 | (Prime Video, Player, Rakutten)
Nawet nie wiesz, jak bardzo cię kocham | 2016 (TVP VOD)
Mój piękny syn | Beautiful boy | 2018 (Prime Video, Apple TV, Player) Mary from Easttown | 2021 (HBO)
Zwyczajni ludzie | Ordinary people 1980 (Chilli)
Buck, R. (1999). The biological affects: A typology. Psychological Review, 106, 301-336.
Franken, R.E. (2005). Psychologia motywacji. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Janoff -Bulman, R., McPherson Frantz, C. (1997). The impact of trauma on meaning: From meaning-less world to meaningful life. W: M.J. Power, C.R. Brewin, The transformation of meaning in psychological therapies: Integrating theory and practice (s. 91–106). John Wiley & Sons Inc.
Kępiński A., Melancholia, PZWL, Warszawa, 1974
Kurtz E. (1988). W styd i poczucie winy. Warszawa: Wydawnictwo PTP. Reber A.S. (red.) (2000). Słow nik psychologii. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Tangney, J.P. (1990). Assesing individual differences in proneness to shame and guilt: developement of the self-conscious affect and attribution inventory. Journal o f Personality and Social Psychology, 59, 102-111.
Yeo, GeckHong, et al. How does perceived social support relate to human thriving? A systematic review with meta-analyses. Psychological Bulletin, 2025, vol. 151, nr X, s. X-X. DOI: 10.1037/bul0000491.
Kicińska, L., Palma, J. Fundacja Życie Warte Jest Rozmowy. Zasada 4xZ - pierwsza pomoc emocjonalna. Tutaj opisany jest model 4xZ: https://zwjr.pl/artykuly/pierwsza-pomoc-emocjonalna.
Komentarze (0)