Wróć do strony głównej bloga
Po narodzinach dziecka wiele par bardzo szybko doświadcza zmiany, której wcześniej zupełnie inaczej sobie wyobrażały. W planach była wspólna opieka, wzajemne wspieranie się, dzielenie obowiązków i obecność obojga rodziców przy dziecku. W codzienności niemowlęcia okazuje się jednak, że osoba spędzająca z dzieckiem najwięcej godzin zaczyna przejmować nieformalną władzę nad sposobem zajmowania się nim.
Bardzo często jest to matka. To ona pamięta pory karmień, długość drzemek, reakcje po spacerze, przebieg ostatniej nocy, zmianę rodzaju płaczu, drobne objawy po szczepieniu, ulubioną pozycję przy odbijaniu, właściwą kolejność wieczornych czynności. Ta wiedza daje jej poczucie większej pewności, a zarazem sprawia, że coraz trudniej patrzeć spokojnie na ojca, który robi przy dziecku coś inaczej.
Poradnik dla rodziców zmęczonych ocenami i dobrymi radami. O odpuszczaniu perfekcjonizmu, akceptacji własnych błędów i odzyskiwaniu pewności w rodzicielstwie – we współpracy z The Village w ramach kampanii #NieMówMiJak.
W wielu domach ojciec realnie uczestniczy w opiece, a jednak jego udział odbywa się pod stałym spojrzeniem matki. Może kąpać dziecko, lecz ona wcześniej przygotowuje wszystko i w trakcie czuwa nad przebiegiem. Może usypiać, jednak ona nasłuchuje płaczu i po kilku minutach wraca do pokoju. Może przewijać, lecz otrzymuje komentarze dotyczące tempa, ułożenia, kolejności i wyboru ubranka. Może nosić dziecko, lecz jego sposób trzymania zostaje szybko poprawiony. W efekcie ojciec znajduje się blisko dziecka fizycznie, ale jego rodzicielstwo rozwija się w warunkach ciągłej korekty.
Właśnie dlatego temat wymaga dużej uważności. Zbyt ostre oskarżenie matki pomija jej realny ciężar, a zbyt szybkie usprawiedliwienie jej zachowania odbiera ojcu prawo do własnej relacji z dzieckiem. W rodzinie z niemowlęciem może jednocześnie istnieć matczyna wiedza, ojcowska niepewność, zmęczenie obojga i dziecko, które potrzebuje poznać dwa sposoby opieki.
Matka jako osoba prowadząca przebieg opieki
Po porodzie matka często zaczyna gromadzić bardzo szczegółową wiedzę o dziecku. Nie jest to wiedza ogólna, lecz oparta na powtarzalnych sytuacjach z konkretnym niemowlęciem. Dotyczy tego, jak dziecko reaguje po krótszym śnie, jak brzmi płacz po nadmiarze bodźców, jak zachowuje się po karmieniu, kiedy szybciej potrzebuje ciszy, przy jakim sposobie noszenia łatwiej się uspokaja i która pora dnia sprzyja trudniejszym wieczorom. Z czasem matka zaczyna rozpoznawać te zależności szybciej, niż potrafi je opisać.
Ojciec, szczególnie gdy większość dnia spędza poza domem albo przejmuje wybrane fragmenty opieki, ma mniejszy dostęp do tej ciągłości. Dostaje często gotowe informacje: teraz trzeba przyciemnić światło, już wystarczy zabawy, weź inne body, przy tym płaczu sprawdź zmęczenie, kąpiel trzeba zacząć wcześniej, spacer lepiej skrócić. Takie informacje bywają pomocne, ale mogą też utrwalać podział na osobę, która wie, i osobę, która wykonuje.
Z czasem matka zaczyna prowadzić nie tylko dziecko, lecz także ojca (co jest bardzo obciążające). Podsuwa mu rozwiązania, zanim zdąży sam poszukać. Skraca jego próbę uspokojenia, zanim dziecko pozna jego rytm. Poprawia szczegóły, zanim ojciec sprawdzi reakcję niemowlęcia. W ten sposób jej wiedza, zamiast stać się wspólnym zasobem pary, zaczyna organizować dostęp ojca do dziecka. Ojciec może być przy maluchu, ale w granicach wyznaczonych przez matczyną pewność.
Dla matki takie prowadzenie może dawać poczucie bezpieczeństwa. Dzień z niemowlęciem zawiera wiele zmiennych, a każda drobna decyzja wpływa na dalszy rytm. Szybkie poprawienie ojca daje ulgę, ponieważ ogranicza przewidywane trudności. Dla ojca ta sama sytuacja może oznaczać utratę sprawczości, ale też przyzwyczajanie się, że nie on musi tę wiedzę pozyskiwać i nosić. Zamiast skupiać się na dziecku, zaczyna obserwować matkę: czy zaraz wejdzie, czy skomentuje, czy przejmie, czy uzna jego sposób za wystarczający. A wtedy skupienie z relacji z dzieckiem przechodzi na skupienie się na sobie.
Przerwana próba jako utracona lekcja rodzicielstwa
Największe znaczenie mają sytuacje płaczu. Wtedy matka najczęściej czuje silną potrzebę przejęcia dziecka, a ojciec najłatwiej traci pewność. Płacz niemowlęcia działa na dorosłych bardzo intensywnie. Matka zna własną drogę do ukojenia, dziecko zna jej ciało, głos, zapach i sposób trzymania, więc po przejęciu dziecka poprawa może przyjść szybciej. To wzmacnia przekonanie, że matczyny sposób jest właściwy i skuteczniejszy.
Jednocześnie właśnie te trudniejsze chwile są dla ojca najważniejszym materiałem do nauki. Rodzic poznaje dziecko głębiej wtedy, gdy przechodzi z nim przez płacz, szuka przyczyny, sprawdza pozycję, głos, tempo ruchu, otoczenie, zmęczenie, głód i własną reakcję. Jeśli matka przejmuje dziecko za każdym razem przy większym dyskomforcie, ojciec traci możliwość dojścia z dzieckiem do spokoju. Poznaje początek trudności, a zakończenie należy do matki.
Po wielu powtórzeniach cała rodzina zaczyna wierzyć, że dziecko po prostu lepiej uspokaja się przy mamie. Owszem, często tak właśnie jest, szczególnie we wczesnym okresie życia niemowlęcia. Warto jednak zobaczyć, jak ten układ zostaje wzmacniany. Matka ma więcej zakończonych prób ukojenia, a ojciec więcej prób przerwanych. Dziecko ma więcej doświadczeń powrotu do spokoju z matką, a mniej z ojcem. Różnica między rodzicami rośnie wtedy nie tylko z biologii i karmienia, ale także z codziennej organizacji kontaktu.
Ojciec, który regularnie oddaje dziecko przy płaczu, może stopniowo rezygnować z własnej inicjatywy. Czuje się mniej potrzebny w trudnych chwilach, więc wybiera zadania organizacyjne albo te części opieki, które wywołują mniej komentarzy. Matka widzi jego mniejszą obecność przy płaczu i otrzymuje kolejne potwierdzenie swojej roli głównej osoby od ukojenia. W ten sposób para nieświadomie wzmacnia układ, który później staje się źródłem żalu.
Matczyna kontrola jako brama do dziecka
W literaturze rodzinnej opisuje się zjawisko maternal gatekeeping. Oznacza ono zachowania i przekonania matki, które regulują udział ojca w opiece nad dzieckiem. W codziennym życiu polega to na tym, że matka ustala, kiedy ojciec może przejąć dziecko, jak ma to zrobić, jak długo może próbować własnego sposobu i w którym momencie jego opieka zostanie przerwana. Brzmi to bardzo technicznie, lecz w rodzinie wyraża się w zwykłych gestach: poprawieniu chwytu, podaniu instrukcji, przygotowaniu wszystkiego za ojca, wracaniu do pokoju przy płaczu, komentowaniu tempa albo ocenie sposobu usypiania.
Ten mechanizm może mieć formę bardzo subtelną. Matka może mówić spokojnie, z troską i dobrą intencją, a mimo to zawężać ojcu miejsce przy dziecku. Może przekazywać swoją wiedzę tak szczegółowo, że ojciec traci okazję do własnej obserwacji. Może oddawać mu czynność, ale zatrzymywać odpowiedzialność. Może mówić, że chce większego zaangażowania, a równocześnie tworzyć taki sposób opieki, w którym ojciec ma niewiele samodzielności.
Ojciec reaguje na tę bramę różnie. Jedni mężczyźni zaczynają walczyć o własny sposób, inni wycofują się i oddają opiekę matce, jeszcze inni wchodzą w rolę pomocnika wykonującego polecenia. Każda z tych reakcji ma dalsze konsekwencje. Walka nasila konflikty. Wycofanie zwiększa samotność matki. Pomocniczość utrwala podział, w którym jedna osoba zarządza dzieckiem, a druga wchodzi do zadań na wyraźne zaproszenie.
Matka także traci w tym układzie. Im bardziej pilnuje sposobu ojca, tym dłużej zostaje osobą odpowiedzialną za całość. Nawet gdy ojciec coś robi, ona nadal pamięta, nasłuchuje, przewiduje, sprawdza i koryguje. To zmęczenie bywa dla wielu kobiet bardziej dotkliwe niż sama liczba czynności. Chodzi o poczucie, że dziecko cały czas pozostaje w ich głowie, nawet gdy znajduje się przy drugim rodzicu.
„Wakacyjny Kompas Emocji” to zestaw ćwiczeń dla dzieci i nastolatków, który pomaga rozpoznawać, nazywać i oswajać emocje podczas wakacji. Zawiera karty pracy, mapy i kreatywne zadania wspierające samoświadomość, sprawczość i odporność psychiczną.
Między ochroną dziecka a ochroną własnego sposobu
Dojrzała rozmowa o tym temacie wymaga rozróżnienia dwóch obszarów:
Pierwszy dotyczy bezpieczeństwa dziecka. Sen, karmienie, leki, temperatura kąpieli, fotelik samochodowy, podtrzymywanie ciała noworodka, objawy choroby i decyzje medyczne wymagają jasnych wspólnych zasad. W tych sprawach szybka korekta jest potrzebna, a ojciec powinien traktować ją jako element odpowiedzialności rodzicielskiej.
Drugi obszar dotyczy stylu opieki. Ojciec może inaczej mówić do dziecka, wolniej ubierać, nosić w innym rytmie, mieć mniej płynny sposób kąpieli, inaczej wyciszać, spokojniej czekać albo inaczej prowadzić spacer. Matka może czuć, że jej sposób działa szybciej, ponieważ dziecko zna go z większej liczby powtórzeń. Szybszy sposób przynosi ulgę, lecz utrzymywanie wyłącznie jednego sposobu zabiera dziecku możliwość poznania drugiego rodzica w pełniejszym zakresie.
Wiele konfliktów bierze się z pomieszania tych dwóch obszarów. Różnica stylu zostaje potraktowana jak zagrożenie. Ojciec ma wtedy powtarzać sposób matki, zamiast tworzyć własny. Dziecko ma otrzymywać opiekę według jednego wzorca, a matka nadal pozostaje osobą, która decyduje o jakości. Tymczasem niemowlę może stopniowo poznawać dwa głosy, dwa rytmy noszenia, dwa sposoby zasypiania i dwa rodzicielskie ciała. Potrzebuje tylko powtarzalności, uważności i bezpieczeństwa.
Matka może przekazywać ojcu swoją wiedzę w formie opisu zależności. Może powiedzieć, że po krótszej drzemce dziecko szybciej się męczy, po odwiedzinach potrzebuje ciszy, przy konkretnym płaczu pomaga ograniczenie bodźców, a po karmieniu dana pozycja zwykle przynosi ulgę - jako ojciec, warto te wskazówki przyjmować i poświęcać im uwagę. Stałe prowadzenie wykonania działa zaś inaczej - zatrzymuje ojca w roli osoby wykonującej cudzą instrukcję.
Emocjonalny wymiar oddawania opieki
Przejmowanie przez ojca większej części opieki dotyka także matczynej tożsamości. Po porodzie wiele kobiet przez długi czas żyje blisko potrzeb dziecka: karmi, nosi, wybudza się w nocy, rozpoznaje płacz, obserwuje ciało, pamięta o wizytach i detalach dnia. Bycie osobą, która najlepiej zna niemowlę, daje duże obciążenie, a zarazem silne poczucie znaczenia. Dziecko uspokaja się przy matce, szuka jej zapachu, reaguje na jej głos, zna jej sposób trzymania.
Gdy ojciec zaczyna tworzyć z dzieckiem własną relację, matka może poczuć ulgę, dumę, ale też smutek albo zazdrość. Dziecko zasypia przy nim, uspokaja się na jego rękach, reaguje na jego twarz, zaczyna mieć z nim własny rytuał. Dla całej rodziny to korzystna zmiana, lecz dla matki może oznaczać koniec pewnej wyłączności. Tę zmianę łatwo ukryć pod komentarzami technicznymi: za długo nosił, za późno położył, za mocno pobudził, za wolno zareagował.
Ten obszar wymaga delikatności. Matka może przeżywać swoją wyjątkową więź z dzieckiem jako bardzo ważną część siebie. Ojciec potrzebuje tworzyć relację z dzieckiem poza stałym nadzorem. Dziecko korzysta z tego, że przy matce i ojcu doświadcza trochę innego rodzaju bliskości. Z czasem opieka obojga rodziców może stać się dla niego znajoma, choć każda będzie miała własny rytm.
Wpuszczenie ojca do opieki oznacza więc nie tylko przekazanie czynności - daje zgodę na jego osobną historię z dzieckiem.
Od pomocy do współodpowiedzialności
Ojciec naprawdę wchodzi w opiekę wtedy, gdy przejmuje cały fragment codzienności, a nie samą czynność. Kąpiel obejmuje zauważenie pory, przygotowanie rzeczy, ocenę zmęczenia dziecka, przebieg kąpieli i dalsze wyciszenie. Spacer obejmuje porę karmienia, pogodę, ubranie, pieluchę, bodźce i powrót. Usypianie obejmuje obserwację dziecka jeszcze przed płaczem, a potem konsekwentne powtarzanie własnego sposobu przez kolejne dni.
Gdy matka przygotowuje wszystko, przypomina, czuwa i wchodzi przy pierwszym trudniejszym momencie, ojciec wykonuje część zadania, ale odpowiedzialność nadal pozostaje przy niej. Prawdziwe odciążenie przychodzi wtedy, gdy ojciec zaczyna sam zauważać zależności, pamiętać o szczegółach i wyciągać wnioski z reakcji dziecka. Wtedy jego kompetencja powstaje z doświadczenia, a matka może stopniowo wyjść z roli osoby kontrolującej przebieg każdej czynności.
Taki proces na początku będzie mniej wygodny niż szybkie przejęcie spraw przez bardziej wprawnego rodzica. Ojciec może zrobić coś wolniej, przeoczyć zmęczenie, zapomnieć drobiazgu, wybrać mniej trafny sposób uspokajania. Jeśli dziecko pozostaje bezpieczne, a dorosły reaguje uważnie, te sytuacje mają wartość rozwojową dla całej rodziny. Matka uczy się tolerować różnicę, ojciec zdobywa własną wiedzę, dziecko poznaje drugi rytm opieki.
Rodzina potrzebuje takiego podziału, w którym matka przekazuje rozpoznania, ojciec bierze odpowiedzialność za całe fragmenty dnia, a dziecko może stopniowo poznać ich oboje jako osoby zdolne do opieki, ukojenia i obecności.
Skuteczna komunikacja to klucz do sukcesu w życiu osobistym i zawodowym. W tym artykule przyjrzymy się bliżej temu, czym są umiejętności komunikacyjne, jaką rolę odgrywają w naszym życiu i jak możemy je rozwijać.
Bibliografia:
Stern, D. N. (2018). Świat interpersonalny niemowlęcia. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Winnicott, D. W. (2011). Dziecko, jego rodzina i świat. Wydawnictwo Ingenium.
Schaffer, H. R. (2006). Rozwój społeczny. Dzieciństwo i młodość. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Komentarze (0)