Może znasz taką osobę, lub sam/a odnajdziesz się w opisie:
Agnieszka ma 32 latai jest najstarszą studentką na roku. Zaraz po maturze wzięła ślub, urodziła dzieci. Przez długie lata nie miała pomysłu, co miała by robić zawodowo. Miała różne zainteresowania, ale nic jej nie przekonywało. Co jakiś czas łapała się prac dorywczych. Porównywała się do swoich znajomych, którzy w jej wieku korzystali z szans, które dawało studenckie życie. Dzieci podrosły, a ona zdecydowała się spełnić swoje marzenie, chociaż bardzo się obawiała, jak zostanie przyjęta przez młodszych studentów. Obawy okazały się przesadzone. Teraz chodzi z nowymi koleżankami do kina i jeździ na konferencje.
Arkusze dla wielopomysłowych
''E-book dla tych, co robią za dużo'' to praktyczny przewodnik dla osób zmęczonych nadmiarem celów, pomysłów i obowiązków. Pomaga uporządkować priorytety, odnaleźć spokój i sprawdzić, co naprawdę jest ważne. Dla tych, którzy szukają sensu i ulgi.
Co to jest „late blooming”?
Zbieżność imion i zdarzeń jest przypadkowa, jednak podobne historie zdarzają się dość często. Można później rozkwitnąć zawodowo, edukacyjnie, później niż przewidują to standardowe normy społeczne czy rozwojowe wejść w związek. Przyczyny takich opóźnień są różne i często nie oznaczają automatycznie problemów natury psychicznej.
Termin „późny rozkwit” (ang. late blooming) pojawia się w badaniach Masten i Tellegen (2012) czy w książce Richa Karlgaarda („Late Bloomers: The Power of Patience in a World Obsessed with Early Achievement”). W „późnym rozkwicie” nie chodzi o powolniejszy rozwój psychiczny, lecz o późniejszą realizację realnego potencjału danej osoby. Trudności w realizacji potencjału mogą wynikać z:
niewspierającego środowiska domowego: braku bezpiecznych warunków do nauki, ograniczenia autonomii, konieczności wczesnego wejścia w rolę dorosłego (np. parentyfikacja, opiekowanie się młodszym rodzeństwem lub chorymi rodzicami);
niedostosowanych warunków nauczania: przymusu wpisania się w jeden, sztywny model edukacji, który odrzuca nietypowe talenty czy alternatywne style uczenia się.
absorbujących trudności z wybranymi przedmiotami: specyficznych problemów w nauce obszarów niepowiązanych z głównym talentem dziecka, które jednak pochłaniały całą jej energię (korepetycje, poprawki, wywiadówki) w latach szkolnych;
niezdiagnozowanej neuroatypowości: niestwierdzonego w dzieciństwie ADHD, spektrum autyzmu, dysleksji, dysgrafii czy dyskalkulii, co prowadziło do lat wyczerpującej kompensacji i fałszywego poczucia bycia „gorszym”;
braku zasobów: braku wsparcia finansowego, braku mentorów czy bezpiecznej przestrzeni fizycznej do rozwoju (np. cisza w domu, własny kąt);
późniejszego zdobycia kluczowych umiejętności (tzw. asynchroniczny rozwój): sytuacji, w której dojrzałość emocjonalna, poznawcza lub wykonawcza potrzebowała więcej czasu na pełną integrację;
przeżytej traumy i chronicznego stresu: przebywania w trybie przetrwania (fight/flight/freeze), w którym system nerwowy koncentruje się na bezpieczeństwie, a nie na eksploracji, ciekawości, zabawie czy twórczości.
czy paradoksalnie (!) wszechstronne uzdolnienia: U osób wielokierunkowo uzdolnionych (tzw. multipotencjalnych) trudność polega na konieczności dokonania wyboru jednej ścieżki zawodowej. Taka osoba potrzebuje po prostu więcej czasu na zintegrowanie swoich różnorodnych talentów, odnalezienie swojego miejsca oraz wypracowanie modelu życiowego czy biznesowego opartego na tym interdyscyplinarnym „patchworku”.
Do tempa rozwoju warto więc podejść indywidualnie. W gabinecie często słyszę też takie historie:
Janek w szkole miał kiepskie stopnie, z trudem przechodził do następnej klasy. Od nauczycieli słyszał, że „nic z niego nie będzie”. Nie czytał książek, nie odrabiał lekcji, wagarował. Rodzice nie mieli na niego pomysłu, dokąd go pokierować. Pod znakiem zapytania stała jego przyszłość zawodowa. Po ledwo zdanej maturze, nie wiedząc co ze sobą zrobić, wyjechał na kilka lat za granicę. Tam poznał kolegę, który zaproponował mu rozkręcenie wspólnego biznesu. I tak się zaczęło. Teraz jego firma zatrudnia innych pracowników.
Małemu Jankowi można opowiedzieć taką krótką terapeutyczną bajkę:
Wyobraź sobie, że jesteś żyrafą, ale chodzisz do klasy, której są różne zwierzęta, ale nie ma w niej ani jednej żyrafy. Prace domowe nie są dostosowane do „długości twojej szyi”, ponieważ reszta uczniów ma szyje dużo krótsze od twojej. Masz same niskie stopnie, ponieważ twoja jest za długa. Któregoś dnia spotykasz inne żyrafy i dowiadujesz się, jakie fantastyczne są twoje możliwości, jak wiele możesz zobaczyć.
Janek w bajce znajduje środowisko pasujące do jego predyspozycji. Na diagnozie psychologicznej dotyczącej ADHD często spotykałam osoby, które w szkole kiepsko sobie radziły, ale okazali się w dorosłości świetnymi przedsiębiorcami, kończyły studia, zarządzały innymi ludźmi i itp. Gdy opuszczamy mury szkoły i wchodzimy w środowisko, w którym można samodzielnie dobrać warunki (np. własna firma, zadaniowy czas pracy, delegowanie rutynowych zadań), nasza ścieżka rozwojowa może ulec gwałtownemu zwrotowi.
To, że przeszłe trudności nie definiują reszty życia, znajduje potwierdzenie w nauce. Po pierwsze, psychologia pokazuje, że rozwój nie jest sztywną linią. W badaniu podłużnym Ann Masten i Auke Tellegen śledzili losy badanych od dzieciństwa do dojrzałości. Wskazali między innymi istnienie grupy late bloomers, których życie odmieniało się w okresie przechodzenia w dorosłość.
Po drugie badania nad twórczością w cyklu życia dowodzą, że szczyt możliwości nie przypada wyłącznie na wczesną młodość. W badaniach nad karierami innowatorów David Galenson wyróżnił twórców koncepcyjnych, błyszczących we wczesnej młodości, oraz innowatorów eksperymentalnych. Ci drudzy rozkwitają znacznie później, ponieważ ich sukces opiera się na powolnej akumulacji doświadczeń, próbach i błędach, co czyni ich późny sukces naturalnym zwieńczeniem długiego procesu.
A co z historiami ludzi wchodzących później w relacje romantyczne?
Tomasz ma wrażenie, że jest w tyle. Niedługo zbliża się do czterdziestki, wszyscy w jego otoczeniu założyli rodziny, mają dzieci, a on od lat nie może znaleźć kandydatki na żonę. Za sobą ma lata terapii. Chodzi też na randki, na różne zapoznawcze spotkania, ma wrażenie, że musi dogonić coś, czego oczekują od niego inni. Rodzina pyta, kiedy się wreszcie „ustatkuje”. Pociesza go jednak przykład jego kolegi, który wziął pierwszy ślub w wieku 45-ciu lat.
Niektóre osoby wchodzą w pierwszy zaangażowany związek romantyczny później, niż przewidują to statystyki demograficzne czy tradycyjne „normy rozwojowe”. Wbrew popularnym przekazom z mediów społecznościowych, opóźnienie to nie musi oznaczać zaburzeń ani problemów psychicznych. Trudności emocjonalne mogą być wtórne: wynikają nie z samego faktu bycia singlem, ale z presji społecznej, podejrzliwości innych, stygmatyzacji oraz poczucia odstawania od grupy rówieśniczej. Zewnętrzne oczekiwania otoczenia tworzą napięcie, sugerując, że brak partnera jest defektem.
Przyczyn późniejszego wejścia w relację, podobnie jak w przypadku późniejszego rozkwitu zawodowego, jest wiele i mają one bardzo zróżnicowany charakter. Podaję niektóre poniżej:
Realizacja innych zadań rozwojowych: Wczesna dorosłość to czas budowania tożsamości, autonomii finansowej, zdobywania wykształcenia czy rozwijania pasji. Dla wielu osób skupienie się na rozwoju osobistym, karierze lub samopoznaniu staje się świadomym wyborem na danym etapie życia, wyprzedzającym budowanie relacji romantycznej.
Wysokie wymagania adaptacyjne / parentyfikacja w dzieciństwie: Osoby, które w młodości musiały wcześnie wejść w rolę dorosłego (np. opiekując się rodzeństwem lub chorymi rodzicami), we wczesnej dorosłości często potrzebują okresu „oddechu”, autonomii i poświęcenia czasu wyłącznie sobie, co odkłada potrzebę wchodzenia w związek na później.
Styl przywiązania i trudności z bliskością: Badania prospektywne (np. Schindler i in.) dowodzą, że „unikający styl przywiązania - w przeciwieństwie do lękowego - okazał się predyktorem niewchodzenia w zaangażowane związki romantyczne, nawet po uwzględnieniu konkurencyjnych zmiennych wyjaśniających.” Osoby z wysokim poziomem unikania rzadziej decydują się na formalną relację, traktując niezależność jako mechanizm obronny.
Brak odpowiedniego dopasowania lub wysoki próg selekcji kandydatów: Dojrzałość emocjonalna i wysoka samoświadomość mogą prowadzić do tworzenia realistycznych, ale wybrednych kryteriów wyboru partnera. Zamiast wchodzić w relacje powierzchowne lub niesatysfakcjonujące „z braku laku”, osoby te wolą poczekać na partnera spełniającego ich wartości, co naturalnie przesuwa moment wejścia w związek w czasie.
Tożsamość relacyjna i orientacja (np. aseksualność): Spektrum orientacji romantycznych i seksualnych sprawia, że część osób potrzebuje więcej czasu na zrozumienie własnych potrzeb lub buduje relacje w sposób nieprzystający do tradycyjnego schematu randkowania.
Neuroróżnorodność: Indywidualne potrzeby społeczne, odmienna wrażliwość sensoryczna czy specyficzne wyzwania w komunikacji niewerbalnej mogą utrudniać przebywanie w przebodźcowujących miejscach randkowych czy intuicyjne odczytywanie sygnałów flirtu. Dodatkowo osoby neuroróżnorodne często zmagają się z brakiem stabilizacji materialnej, która może być konsekwencją nietypowych ścieżek edukacyjnych czy trudniejszego odnalezienia się na rynku pracy. Ogromna ilość energii i czasu pochłaniana przez codzienne dążenie do stabilności finansowej ogranicza zasoby emocjonalne niezbędne do randkowania i budowania związku.
Doświadczenia trudnych relacji w rodzinie pochodzenia: Obserwowanie burzliwego, przemocowego lub nieszczęśliwego małżeństwa rodziców może generować wyostrzoną ostrożność.
Zmiany kulturowe: Współczesne przemiany społeczne dają przyzwolenie na nieliniowość. Model życia nie wymaga już szybkiego zakładania rodziny, co przesuwa granice wchodzenia w pierwsze stałe relacje u znacznej części populacji.
Współczesne przemiany społeczne i ekonomiczne - wyższe tempo życia, częste migracje, praca w trybie zdalnym czy rozproszenie wspólnot - utrudniają budowanie trwałych więzi. Ciekawie pisze o tym K. Tubylewicz w książce „Nie czekam na szklankę wody”. Świadomość tych zewnętrznych uwarunkowań zdejmuje z nas ciężar nadmiernej samokrytyki. Zrozumienie roli kontekstu społecznego nie oznacza bezradności - pozwala natomiast spojrzeć na własną drogę z większą wyrozumiałością i zachować nadzieję.
Czy faktycznie to opóźnienie?
Spoglądając na to zjawisko mniej statystycznie, a bardziej refleksyjnie, warto zadać sobie kluczowe pytanie: czy w ogóle możemy mówić o opóźnieniu? Rozwój tożsamości oraz poczucia sprawstwa to stale pisana na nowo opowieść o własnym życiu. Zamiast postrzegać siebie jako osobę, która poniosła porażkę w młodości, można zacząć widzieć w dawnych przeszkodach i poszukiwaniach cenny, niezbędny fundament dojrzałości.
Czy warto trwać w przekonaniu, że prawdziwe życie rozpocznie się dopiero wtedy, gdy wydarzy się coś konkretnego - gdy ukończymy studia, wejdziemy w stały związek czy zmienimy pracę? Zamiast przebywać w wyczerpującym poczuciu „bycia w poczekalni”, znacznie bardziej uwalniające jest przeniesienie uwagi na „tu i teraz”. Rozejrzenie się wokół i dostrzeżenie, że życie już trwa. Jest ono w pełni wartościowe dokładnie takie, jakie jest obecnie - nawet jeśli nie wpisuje się w sztywne ramki społecznej matematyki.
Może zatem zamiast czekać na spektakularny, jednorazowy przełom, warto uczyć się dostrzegać w codzienności swoje własne, małe rozkwity?
Bibliografia:
Masten, A. S., & Tellegen, A. (2012). Resilience in developmental psychopathology: Contributions of the Project Competence Longitudinal Study. Development and Psychopathology, 24(2), 345–361. https://doi.org/10.1017/S095457941200003X
Galenson, D. W. (2006). Old masters and young geniuses: The two cycles of artistic creativity. Princeton University Press.
Tubylewicz, K. (2025). Nie czekam na szklankę wody. O świadomej niedzietności (czyta K. Baar). Wydawnictwo Czarne.
Schindler, I., Fagundes, C. P., & Murdock, K. W. (2010). Predictors of romantic relationship formation: Attachment style, prior relationships, and dating goals. Personal Relationships, 17(1), 97–105. https://doi.org/10.1111/j.1475-6811.2010.01255.x
