Zrozumieć neuroróżnorodność bez oceniania: od mechanizmów neurobiologicznych po codzienne strategie ułatwiające koncentrację i budowanie poczucia własnej wartości.
Zaburzenie koncentracji uwagi bez nadpobudliwości ruchowej, powszechnie znane jako add (będące podtypem adhd o prezentacji z dominacją zaburzeń uwagi), bywa u nastolatków niezwykle trudne do uchwycenia. W przeciwieństwie do rówieśników wykazujących nadaktywność ruchową, nastolatek z add rzadko przeszkadza w lekcjach czy zachowuje się impulsywnie. Jego zmagania toczą się wewnątrz.
Z perspektywy neurobiologicznej u podłoża add leży specyficzne funkcjonowanie kory przedczołowej oraz zaburzenia w przekaźnictwie dopaminy i noradrenaliny. Kora przedczołowa odpowiada za tak zwane funkcje wykonawcze: planowanie, selekcję bodźców, inicjowanie działań oraz zarządzanie czasem. Gdy poziom dopaminy jest zbyt niski, mózg nastolatka nieustannie poszukuje stymulacji, co paradoksalnie prowadzi do stanu, który otoczenie błędnie interpretuje jako lenistwo, apatię czy brak zaangażowania.
Objawy add u dorastającego człowieka rzadko są oczywiste. Często maskują się pod postacią chronicznego zmęczenia, bujania w obłokach czy nagłego wycofania społecznego.
Nastolatek może doświadczać paraliżu zadaniowego. Sytuacja, w której ma napisać wypracowanie, może wywołać w jego głowie chaos i gonitwę myśli: "Wiem, co chcę napisać, ale nie potrafię postawić pierwszej litery. To mnie przerasta, jestem beznadziejny, inni już dawno skończyli, a ja nawet nie zacząłem". Taki paraliż fizycznie uniemożliwia podjęcie działania, a towarzyszące mu napięcie emocjonalne bywa wycieńczające.
Innym, subtelnym objawem jest trudność z filtrowaniem bodźców docierających z otoczenia. Szum wentylatora, tykanie zegara czy szept kolegi z ławki obok mają dla mózgu nastolatka z add taką samą wagę, jak słowa nauczyciela tłumaczącego skomplikowany wzór. W efekcie uczeń szybko się dekoncentruje, traci wątek i rezygnuje z dalszego śledzenia lekcji, co z kolei rodzi ogromne zaległości i narastające poczucie winy.
Wspieranie nastolatka z add wymaga przeformułowania domowego środowiska tak, aby odciążyć jego osłabione funkcje wykonawcze. Kluczowe jest odejście od moralizowania i krytyki na rzecz budowania bezpiecznej, przewidywalnej struktury. Jednym z najbardziej efektywnych narzędzi wspierających koncentrację jest technika podwójnego ciała (ang. body doubling). Polega ona na fizycznej obecności drugiej osoby w tym samym pomieszczeniu podczas wykonywania trudnego zadania. Rodzic nie musi aktywnie pomagać w lekcjach ani kontrolować każdego ruchu - wystarczy, że siedzi obok i czyta książkę lub pracuje przy komputerze. Sama obecność spokojnego, skupionego dorosłego działa na układ nerwowy nastolatka regulująco i pomaga mu utrzymać uwagę na wykonywanej czynności.
Aby ułatwić naukę i codzienne obowiązki, warto wdrożyć konkretne techniki organizacji pracy i redukcji stresu:
Dzielenie zadań na mikro-kroki: Zamiast polecenia "posprzątaj pokój" lub "naucz się do sprawdzianu", wspólnie z nastolatkiem rozbijcie proces na mniejsze, konkretne etapy (np. "odłóż książki na biurko", "przeczytaj pierwszą stronę notatek"). Zmniejsza to lęk przed przytłoczeniem.
Wizualne zarządzanie czasem: Używanie kolorowych planerów, tablic suchościeralnych oraz timerów odmierzających czas do końca pracy (np. w interwałach 20 minut pracy i 5 minut przerwy) pomaga zwizualizować upływający czas, który dla osób z add bywa abstrakcyjny.
Oddech pudełkowy (box breathing): Kiedy u nastolatka pojawia się frustracja i przeciążenie sensoryczne, warto zaproponować proste ćwiczenie oddechowe. Instrukcja: wykonaj wdech nosem trwający 4 sekundy, wstrzymaj oddech na 4 sekundy, zrób spokojny wydech ustami przez 4 sekundy i ponownie wstrzymaj oddech na 4 sekundy. Powtórz cykl kilka razy, aby wyciszyć pobudzony układ współczulny.
Technika uziemienia 5-4-3-2-1: Pomaga powrócić do rzeczywistości podczas epizodu silnego rozproszenia lub lęku. Poproś nastolatka o nazwanie w otoczeniu: 5 rzeczy, które widzi, 4 rzeczy, które może dotknąć, 3 dźwięków, które słyszy, 2 zapachów, które czuje i 1 rzeczy, którą może spróbować posmakować.
Choć codzienne wsparcie w domu i szkole jest fundamentem, bardzo często okazuje się niewystarczające. Zmaganie się z add przez wiele lat bez odpowiedniej diagnozy i pomocy terapeutycznej prowadzi do wykształcenia się u nastolatka negatywnych przekonań na własny temat. Może u niego rozwinąć się silny schemat wadliwości oraz niekompetencji. Nastolatek zaczyna wierzyć, że jest gorszy, głupszy czy leniwy, co bezpośrednio toruje drogę do zaburzeń lękowych oraz depresyjnych. Jeśli zauważysz u swojego dziecka chroniczne obniżenie nastroju, nasilone unikanie obowiązków szkolnych, wybuchy złości wynikające z bezsilności lub całkowite wycofanie się z relacji rówieśniczych, to jasny sygnał, że czas skonsultować się ze specjalistą.
Niezwykle skutecznym narzędziem w pracy z add jest psychoterapia poznawczo-behawioralna (cbt), często uznawana za złoty standard. Pomaga ona nastolatkowi zidentyfikować i przeformułować zniekształcenia poznawcze (np. myślenie czarno-białe: "skoro nie zrobiłem tego idealnie, to nie ma sensu robić wcale").
W nurcie terapii akceptacji i zaangażowania (act) młody człowiek uczy się akceptować swoje trudności bez samokrytyki, jednocześnie budując życie oparte na osobistych wartościach.
Z kolei terapia schematów pozwala dotrzeć do głębokich, bolesnych przekonań o własnej niewystarczalności i uzdrowić je w bezpiecznej relacji z terapeutą. Współpraca z psychoterapeutą daje nastolatkowi przestrzeń, w której nie jest oceniany przez pryzmat ocen w szkole czy zapomnianego klucza. Specjalista pomaga mu zrozumieć specyfikę własnego mózgu, uczy skutecznej regulacji emocjonalnej oraz wspiera w budowaniu zdrowego poczucia sprawczości.
„Relacje” to krótki poradnik z praktycznymi wskazówkami i technikami, które pomagają lepiej rozumieć siebie i partnera, poprawiać komunikację oraz skuteczniej radzić sobie z codziennymi konfliktami.
Workbook „Emocje” to przewodnik do lepszego rozumienia i zarządzania uczuciami. Zawiera teorię, sprawdzone narzędzia CBT oraz praktyczne ćwiczenia, które pomogą Ci świadomie pracować z emocjami i stosować zdobytą wiedzę w codziennym życiu.
Przejrzysty słowniczek pojęć związanych z tożsamością transpłciową i niebinarną. O języku inkluzywnym, korekcie płci, wsparciu i codziennych wyzwaniach – przygotowany z Fundacją PROMENADA, z linkami do wartościowych źródeł.
Szukasz wsparcia w ADHD\ADD? Poznaj naszych specjalistów! To doświadczeni psycholodzy diagności i psychoterapeuci, którzy wiedzą, jak pomóc Ci lepiej radzić sobie z codziennymi wyzwaniami. Rozumieją, z czym się zmagasz. Pomogą Ci znaleźć skuteczne rozwiązania oraz lepiej zarządzać codziennością i trudniejszymi chwilami.
Zrozumienie to pierwszy krok do poprawy. Przeczytaj inne, powiązane, merytoryczne artykuły które przygotowaliśmy dla Was wspólnie z naszymi Specjalistami_tkami.
Najtrudniejsze to zacząć szukać. Gratulujemy! Sprawdź naszego Bloga, a także Forum Psychologiczne! Znajdziesz tam merytoryczne artykuły, odpowiedzi Specjalistów_ek, praktyczne przykłady i wskazówki oraz wiele inspiracji.
Przez ostatnie miesiące walczę z nowym wyzwaniem - wspieraniem mojego dziecka, które ma zdiagnozowane ADHD. Sytuacja jest dla mnie zupełnie nowa i mam wrażenie, że bez wsparcia specjalisty nie dam rady dowiedzieć się, jak najlepiej pomóc mojemu maluchowi radzić sobie z emocjami i trudnościami wynikającymi z tego schorzenia. Staram się być cierpliwą mamą, lecz często zastanawiam się, czy postępuję właściwie. Stres u niego wywołują nieoczekiwane zmiany planów, co rzutuje na całe nasze rodzinne życie. Poszukuję skutecznych sposobów, które pomogą lepiej zarządzać emocjami synka i wspierać jego rozwój. Jakie podejścia mogą wspomóc koncentrację i codzienne funkcjonowanie mojego dziecka, zarówno w szkole, jak i w domu? Chciałabym też wzmacniać naszą relację, aby mój syn mógł czuć się bezpiecznie i swobodnie, gdy dzieli się ze mną swoimi uczuciami. Mam potrzebę dowiedzenia się, jak lepiej rozumieć potrzeby mojego dziecka i jak wspierać je w walce z codziennymi wyzwaniami. Bardzo dziękuję.
Moja córka, 13 lat, dostała diagnozę ADHD, a ja jestem w szoku. Zawsze się dobrze uczy, potrafi się zająć czym tam chce (np. polubiła dzierganie włóczką), nie widziałam, żeby była nadpobudliwa. Skierował nas do poradni psycholog szkolny. Niby omówiono ze mną diagnozę, ale w zasadzie to i tak nie umiem zauważyć w córce tego ADHD. No i nie wiem czy mam się inaczej teraz zachowywać, nie wiem czy mam w czymś jej pomóc? Jest raczej ciekawską, wesołą nastolatką, nie widzę problemów.
Dobry wieczór, Mam jedno lecz treściwe pytanie, które mnie nurtuje: Czy po stwierdzeniu przez lekarza, ADHD u osoby dorosłej, taka osoba ma z tego tytułu jakieś nieprzyjemności/ograniczenia? Czy pracodawca może na przykład zwolnić na tej podstawie osobę której stanowisko wymaga skupienia np. kontroler lotów? Bardzo chciałbym zasięgnąć pomocy specjalisty, lecz strach przed tak zwanym „brudem w papierach” mnie od tego odciąga. Pozdrawiam
Dzień dobry, Jestem studentką pierwszego roku medycyny, mam 19 lat i ADHD (zdiagnozowane od niedawna). Jestem też kinestetykiem i w dużo mniejszym stopniu wzrokowcem. 1. Czy uczelnie medyczne mają jakieś dostosowania dla takich ludzi jak ja? Jak tak, to jakie konkretnie i w czym mogą mi one pomóc, patrząc na to, jak działa ADHD? 2. Jak powinnam się uczyć teorii (której ze względu na specyfikę studiów jest niesamowicie dużo) biorąc pod uwagę moje zaburzenie i styl nauki? 3. Jak powinnam planować naukę? I jak przygotowywać się do egzaminów? 4. Co robić, aby moje predyspozycje niepasujące do typowego akademickiego środowiska nie zaburzały mojej samooceny i motywacji do pracy? 5. Jak radzić sobie z ludźmi, którzy po zdaniu dobrze paru egzaminów na krzyż uważają, że są już profesorami? Czuję, że każda normalna rozmowa, którą zaczynam przeradza się w rywalizację - np. mówię "Masakra, uczyłam się tego mega długo, a i tak niewiele pamiętam" —> odpowiedź: " a ja to się zaczęłam uczyć dzisiaj i wszystko pamiętam hahah" (widać, że to nie było dzisiaj, ta osoba ma tabun notatek i pamięta najmniejsze szczegóły) Mogłabym ich olać, ale problemem jest to, że automatycznie się wtedy denerwuję i zniechęcam, a wtedy uczy mi się dużo gorzej (i to jest DUŻO większe nasilenie niż u neurotypowej osoby, bo znacznie utrudnia mi, a czasem nawet uniemożliwia wejście w hiperfokus). 6. Jeżeli to nie jest odpowiednie miejsce do zadawania części tych pytań- gdzie je zadać? 7. Jak określić, że leki (Medikinet 15mg brane na 2 razy- 5 mg rano i 10 mg po południu) działają już w pełni dobrze? Widzę dużą poprawę, ale wciąż jestem pełna energii, zapominam, co przed chwilą chciałam zrobić, nie koncentruję się wciąż tak mocno, jakbym chciała. Chociaż jest lepiej odnośnie do tego, co było. Otoczenie tzn. rodzina też widzi ogromną poprawę mojego zachowania. 8. Czy są może jakieś zabierające mało czasu hobby, które pomagają osobom z ADHD docenić siebie, uspokoić silne emocje, które takowe osoby odczuwają i wyciszyć się? Może też zdobyć uznanie ze strony otoczenia i rówieśników? Dziękuję z góry za odpowiedź na moją niemałą (hah) liczbę pytań. Zależy mi mocno na medycynie, bo pasjonują mnie nauki z zakresu neurologii, neurochirurgii, psychiatrii i endokrynologii i obszar badań, który się nazywa psychoneuroendokrynologia. Niezbyt widzę siebie gdziekolwiek indziej.
Od zawsze czuję się inna. Mój synek został zdiagnozowany jako Autysta. Rozumiemy się bez słów. Przy nim i przez jego diagnozę wiem, że ja też jestem i podejrzewam też ADHD. Gdzie, jako dorosła, czy raczej u kogo mogę się zdiagnozować i dostanę pomoc. Mam stany lękowe, bólowe. Wahania nastroju itd.
Masz wątpliwości, czy potrzebujesz wsparcia? Specjaliści oferują darmowe konsultacje, które pozwolą na otrzymanie wsparcia pomimo barier finansowych. Zero zobowiązań - po prostu szczera rozmowa o Twoich wyzwaniach.
Kiedy warto się zgłosić?
Chaos w codziennym życiu - Gdy ciągle gubisz rzeczy, spóźniasz się, masz problem z organizacją zadań,
Problemy z koncentracją - Trudno Ci się skupić, często zapominasz o ważnych sprawach,
Przytłoczenie emocjami - Czujesz się przytłoczony, masz huśtawki nastrojów, reagujesz impulsywnie,
Trudności w pracy lub szkole - Nie możesz się zorganizować, terminy Cię przytłaczają.
Problemy w relacjach - nieporozumienia, trudność ze spełnieniem wzajemnych potrzeb.
Chcesz porozmawiać? Umów się już teraz - zrób pierwszy krok! 👋
Zobacz, którzy specjaliści udostępniają bezpłatne konsultacje psychologiczne i łatwo umów pierwszą wizytę.
