Badania na ADHD. W jaki sposób diagnozowane jest to zaburzenie?

Co stanowi podstawę badań na ADHD?

Gdy decydujemy się na wizytę u specjalisty, musimy mieć świadomość, że diagnoza tego zaburzenia różni się od typowych badań medycznych. Nie istnieje jeden prosty test z krwi czy badanie obrazowe mózgu, które jednoznacznie potwierdziłoby występowanie deficytów uwagi. Cała procedura opiera się na analizie historii życia pacjenta, jego zachowań oraz sposobów radzenia sobie z wyzwaniami. Specjalista musi zebrać informacje nie tylko o tym, jak funkcjonujemy obecnie, ale także jak radziliśmy sobie w okresie szkolnym i dojrzewania. To właśnie ten retrospektywny charakter oceny sprawia, że proces diagnostyczny jest wieloetapowy i wymaga czasu.

Najważniejszym elementem całego postępowania jest pogłębiony wywiad kliniczny, który zazwyczaj trwa od jednej do kilku wizyt:

•

• podczas rozmowy lekarz psychiatra lub psycholog diagnosta zadaje nam pytania dotyczące różnych sfer naszego życia, takich jak praca, relacje z bliskimi czy organizacja czasu wolnego;

•

• często nie zdajemy sobie sprawy, że nasze spóźnianie się, gubienie przedmiotów czy trudności z dotrzymywaniem terminów mogą układać się w spójny wzorzec neurobiologiczny;

•

• specjalista szuka dowodów na to, że objawy te nie są wynikiem chwilowego kryzysu czy stresu, lecz stałą cechą naszego funkcjonowania, obecną w naszym życiu od najmłodszych lat.

Kryteria diagnostyczne ADHD według klasyfikacji DSM-5 i ICD-11

Aby postawić trafną diagnozę, specjaliści posługują się kryteriami zawartymi w międzynarodowych klasyfikacjach medycznych. Najczęściej stosowanym standardem jest amerykańska klasyfikacja DSM-5 i ICD-11, która precyzyjnie opisuje grupy objawów niezbędnych do rozpoznania zaburzenia. Podstawowy podział obejmuje sferę deficytów uwagi oraz sferę nadruchliwości i impulsywności. Abyśmy mogli mówić o diagnozie, musimy wykazywać określoną liczbę cech z tych obszarów, które w istotny sposób utrudniają nam codzienne funkcjonowanie w co najmniej dwóch środowiskach, na przykład w domu i w pracy.

W obszarze deficytów uwagi specjaliści zwracają uwagę na problemy ze skupieniem się na szczegółach, trudności w utrzymaniu koncentracji na długich zadaniach czy częste porzucanie rozpoczętych czynności. Często możemy mieć poczucie, że nasz umysł odpływa w trakcie rozmów, nawet gdy staramy się słuchać. Z kolei w sferze nadruchliwości i impulsywności obserwuje się wewnętrzny niepokój, niemożność usiedzenia w miejscu czy tendencję do przerywania innym wypowiedzi. Warto pamiętać, że u dorosłych nadruchliwość rzadko objawia się bieganiem po pokoju – częściej jest to subiektywne uczucie napięcia, ciągła potrzeba zajęcia czymś rąk lub natłok myśli, którego nie potrafimy zatrzymać.

Wywiad ustrukturyzowany DIVA-5 jako złoty standard w badaniach na ADHD

W Polsce najczęściej wykorzystywanym narzędziem do porządkowania informacji o dorosłym pacjencie jest ustrukturyzowany wywiad DIVA-5:

•

• jest to specjalistyczny kwestionariusz, który prowadzi diagnostę i klienta przez wszystkie kryteria diagnostyczne w sposób systematyczny i uporządkowany;

•

• badanie to polega na szczegółowym omówieniu każdego z objawów, zarówno w kontekście obecnego życia dorosłego, jak i okresu dzieciństwa;

•

• taka struktura pozwala uniknąć pominięcia ważnych wątków i zapewnia obiektywizację naszych subiektywnych odczuć - dzięki temu diagnosta nie opiera się wyłącznie na swojej intuicji, ale na sprawdzonym i rzetelnym narzędziu badawczym.

W trakcie przeprowadzania wywiadu DIVA-5 jesteśmy proszeni o podanie konkretnych przykładów zachowań, które potwierdzają występowanie danego objawu. Jeśli omawiamy problem z organizacją zadań, możemy opowiedzieć o tym, jak wygląda nasze biurko w pracy lub jak radzimy sobie z płaceniem rachunków. Co istotne, narzędzie to kładzie ogromny nacisk na ustalenie, czy dane trudności występowały przed 12. rokiem życia. Często wymaga to od nas dużego wysiłku pamięciowego, a niekiedy wsparcia bliskich osób, które pamiętają nas z tamtego okresu. Wynik tego badania daje jasny obraz nasilenia objawów i jest jednym z najważniejszych dokumentów w teczce diagnostycznej.

Komputerowe testy koncentracji w procesie diagnozy ADHD

Coraz częściej w gabinetach diagnostycznych spotykamy się z wykorzystaniem nowoczesnych technologii. Przykładem jest jeden z komputerowych testów ciągłego wykonywania (CPT), który ma za zadanie zmierzyć obiektywne parametry naszej uwagi. Podczas takiego badania siedzimy przed ekranem komputera i naszym zadaniem jest reagowanie na określone bodźce wizualne lub słuchowe, jednocześnie ignorując inne, które pełnią rolę dystraktorów. Testy te trwają zazwyczaj kilkanaście minut i wymagają od nas utrzymania stałego poziomu skupienia, co dla osób z zaburzeniami neurorozwojowymi bywa ogromnym wyzwaniem.

Wartość testów komputerowych polega na tym, że dostarczają one twardych danych liczbowych, których nie da się uzyskać podczas zwykłej rozmowy. System precyzyjnie mierzy czas naszej reakcji z dokładnością do milisekund, liczbę pominiętych bodźców oraz reakcji błędnych, które mogą świadczyć o impulsywności. Dodatkowym atutem testu jest obecność dystraktorów symulujących realne środowisko – na ekranie pojawiają się rozpraszające obrazki, a z głośników dobiegają dźwięki. Pozwala to sprawdzić, jak nasz mózg radzi sobie z filtrowaniem informacji w warunkach zbliżonych do rzeczywistości, a nie tylko w idealnej ciszy gabinetu. Należy jednak pamiętać, że są to narzędzia wspierające, a nie zastępujące wywiad kliniczny.

Znaczenie historii dzieciństwa i okresu szkolnego dla diagnozy ADHD

Zaburzenie deficytu uwagi jest z definicji stanem neurorozwojowym. Dlatego diagnosta tak dużą wagę przywiązuje do analizy naszego funkcjonowania w szkole podstawowej czy średniej. Często prosi się klientów o dostarczenie opinii szkolnych, świadectw z opisami nauczycieli czy starych zeszytów uwag. Nawet jeśli w dorosłości nauczyliśmy się maskować pewne objawy, w dzieciństwie są one zazwyczaj bardziej widoczne i surowe. Szukamy tam informacji o problemach z wysiedzeniem w ławce, częstym zapominaniu o pracach domowych czy trudnościach w relacjach rówieśniczych wynikających z impulsywności.

Dla wielu osób dorosłych powrót pamięcią do czasów szkolnych bywa trudnym doświadczeniem, często obciążonym negatywnymi emocjami. Możemy pamiętać siebie jako dziecko „zdolne, ale leniwe” lub takie, które „buja w obłokach” i nie wykorzystuje swojego potencjału. Te potoczne określenia często maskowały rzeczywiste trudności wykonawcze, z którymi musieliśmy się zmagać bez odpowiedniego wsparcia. Ustalenie, że nasze problemy nie zaczęły się wczoraj, ale towarzyszą nam od zawsze, jest istotne dla odróżnienia tego zaburzenia od innych stanów, które mogą pojawić się w dorosłości nagle, pod wpływem czynników życiowych.

Diagnoza różnicowa i wykluczanie innych przyczyn

Jednym z najtrudniejszych zadań stojących przed zespołem diagnostycznym jest tak zwana diagnoza różnicowa. Objawy takie jak problemy z koncentracją, niepokój czy drażliwość nie są specyficzne tylko dla jednego zaburzenia i mogą występować w przebiegu wielu innych schorzeń. Specjalista musi mieć pewność, że nasze trudności nie wynikają na przykład z nieleczonej depresji, zaburzeń lękowych, choroby afektywnej dwubiegunowej czy zaburzeń osobowości. Często zdarza się, że pacjenci przez lata leczeni są na depresję, podczas gdy ich obniżony nastrój jest wtórnym skutkiem nieleczonych problemów z uwagą.

W procesie różnicowania niezwykle ważne jest także wykluczenie przyczyn somatycznych, czyli niezwiązanych bezpośrednio z psychiką (fizycznych):

•

• lekarz może zalecić wykonanie podstawowych badań krwi, sprawdzenie poziomu hormonów tarczycy czy diagnostykę w kierunku bezdechu sennego;

•

• problemy z tarczycą mogą powodować pobudzenie lub ospałość łudząco przypominające deficyty uwagi, podobnie jak przewlekłe niewyspanie;

•

• dopiero po wykluczeniu tych czynników lub potwierdzeniu, że współwystępują one niezależnie, można postawić pewną i odpowiedzialną diagnozę, która otworzy drogę do właściwego leczenia farmakologicznego i psychoterapeutycznego.

Rola zespołu specjalistów w procesie diagnozy ADHD

Pełna diagnoza jest najczęściej wynikiem współpracy dwóch specjalistów – psychologa diagnosty oraz lekarza psychiatry. Psycholog jest zazwyczaj osobą, która przeprowadza wywiad i testy, takie jak DIVA-5 czy testy funkcji poznawczych, i sporządza z nich szczegółowy raport. Jego rola polega na dokładnym opisaniu profilu poznawczego pacjenta, wyłapaniu mocnych i słabych stron oraz wstępnym potwierdzeniu występowania cech zaburzenia. To psycholog spędza z nami najwięcej czasu na analizowaniu konkretnych sytuacji życiowych i mechanizmów naszego działania.

Ostateczne rozpoznanie medyczne należy jednak zawsze do lekarza psychiatry. To on analizuje raport psychologiczny, przeprowadza własny wywiad medyczny i bierze odpowiedzialność za wykluczenie przeciwwskazań do ewentualnego leczenia. Psychiatra patrzy na pacjenta całościowo, uwzględniając nie tylko psychikę, ale i stan somatyczny. Wizyta podsumowująca u lekarza jest momentem, w którym wszystkie zebrane puzzle – wyniki testów, historia życia, wywiad od rodziny - składają się w jeden obraz. Dopiero wtedy możemy otrzymać oficjalne zaświadczenie o diagnozie oraz plan dalszego postępowania terapeutycznego.

Przygotowanie do wizyty diagnostycznej

Decyzja o poddaniu się diagnozie jest często przełomowym momentem w naszym życiu, dlatego warto się do niej odpowiednio przygotować:

•

• przede wszystkim dobrze jest spisać sobie na kartce wszystkie trudności, które zauważamy u siebie na co dzień, ponieważ w gabinecie możemy o wielu z nich zapomnieć;

•

• możemy zanotować sytuacje, w których czuliśmy, że nasza uwaga nas zawodzi, lub momenty, gdy impulsywność wpłynęła negatywnie na nasze relacje;

•

• taka „ściąga” będzie bardzo pomocna zarówno dla nas, jak i dla diagnosty, który dzięki niej szybciej zrozumie specyfikę naszych problemów.

Warto również porozmawiać z rodzicami lub starszym rodzeństwem o tym, jakimi dziećmi byliśmy. Nawet jeśli nie mamy dostępu do starych świadectw szkolnych, wspomnienia bliskich mogą być bezcennym źródłem informacji. Pamiętajmy, że idziemy do specjalisty nie po ocenę naszej moralności czy inteligencji, ale po zrozumienie mechanizmów działania naszego mózgu. Podczas badania konieczna jest szczerość i otwartość - nie ma dobrych ani złych odpowiedzi, są tylko fakty o naszym funkcjonowaniu. Im dokładniejszy obraz siebie przedstawimy, tym trafniejszą pomoc będziemy mogli uzyskać w przyszłości.