Dlaczego w polskiej dokumentacji nie znajdziesz rozpoznania cPTSD

Rozpoznanie istnieje, tylko w innej klasyfikacji

Złożony zespół stresu pourazowego dostał osobną kategorię dopiero w ICD-11, pod kodem 6B41. To pierwsza oficjalna klasyfikacja, która uznaje go za odrębne zaburzenie, a nie za wariant PTSD.

Kłopot w tym, że polskie placówki sprawozdają rozpoznania w ICD-10, i to w wersji z 2008 roku. W ICD-10 nie ma kategorii odpowiadającej cPTSD, więc w dokumentacji najczęściej pojawia się F43.1, czyli zespół stresu pourazowego, czasem uzupełniony o kody dla współistniejącej depresji czy zaburzeń lękowych.

Polskie tłumaczenie ICD-11 zostało opublikowane przez Ministerstwo Zdrowia i dotyczy wersji z listopada 2023 roku, a prace nad wdrożeniem klasyfikacji trwają w kolejnych projektach. Dopóki się nie zakończą, brak wpisu „cPTSD" w wypisie nie znaczy, że rozpoznanie zostało odrzucone. Znaczy tylko tyle, że system rozliczeniowy nie ma na nie rubryki.

Co dokładnie trzeba spełnić

ICD-11 ustawia cPTSD jako rozpoznanie piętrowe. Najpierw muszą być spełnione kryteria PTSD, czyli obecność co najmniej jednego objawu z każdej z trzech grup:

1

1. Ponowne przeżywanie zdarzenia w teraźniejszości, jako natrętne wspomnienia, koszmary albo doznania, w których przeszłość dzieje się teraz, a nie jest wspominana.

2

2. Unikanie myśli, uczuć, ludzi, miejsc i sytuacji przypominających o zdarzeniu.

3

3. Utrzymujące się poczucie aktualnego zagrożenia, widoczne jako nadmierna czujność i silna reakcja na zaskoczenie.

Do tego dochodzą trzy grupy zaburzeń samoorganizacji, po jednym objawie z każdej:

1

1. Dysregulacja afektu, czyli trudność z wyciszeniem się po wzburzeniu albo przeciwnie, odcięcie od emocji.

2

2. Negatywny obraz siebie, trwałe poczucie bycia bezwartościowym_ą lub przegranym_ą.

3

3. Zaburzenia relacji, czyli trudność w utrzymaniu bliskości i poczucie odcięcia od ludzi.

Każde piętro wymaga dodatkowo wykazania, że objawy utrudniają funkcjonowanie: w relacjach, w pracy albo w innym ważnym obszarze. Bez tego elementu kryteria nie są spełnione, nawet gdy objawy są obecne.

Jedno rozpoznanie albo drugie, nigdy oba

To zasada, która zaskakuje najczęściej. Jeśli spełnione są kryteria cPTSD, rozpoznania PTSD się nie stawia. Nie są to dwa zaburzenia dodawane do siebie, tylko dwie wykluczające się kategorie w tej samej rodzinie.

W praktyce oznacza to, że osoba, która słyszała kiedyś „PTSD", może po ponownej ocenie usłyszeć „cPTSD" i nie jest to pogorszenie ani nowa choroba. To zmiana opisu tego samego obrazu na dokładniejszy.

ITQ: kwestionariusz, który wypełnia się w kilkanaście minut

Międzynarodowy Kwestionariusz Traumy, w skrócie ITQ, powstał po to, żeby te kryteria dało się sprawdzić bez wielogodzinnego wywiadu. Ma 18 pozycji: sześć o objawach PTSD, sześć o zaburzeniach samoorganizacji i po trzy o wpływie każdej z tych grup na funkcjonowanie.

Odpowiedzi układa się na skali od 0 do 4, a objaw liczy się jako obecny przy wyniku 2 lub wyższym, czyli od odpowiedzi „umiarkowanie". To niski próg, dlatego wynik przesiewowy bywa dodatni u osób, które w rozmowie klinicznej rozpoznania nie dostaną.

Polska wersja została zwalidowana w 2025 roku przez zespół z Instytutu Psychiatrii i Neurologii na próbie 452 osób dorosłych, w tym 138 pacjentów_tek psychiatrycznych. Rzetelność okazała się dobra: alfa Cronbacha wyniosła 0,887 dla całego narzędzia, 0,810 dla skali PTSD i 0,875 dla skali zaburzeń samoorganizacji.

Dlaczego wynik ITQ to jeszcze nie diagnoza

W tym samym polskim badaniu kryteria cPTSD spełniło 38,9 procent uczestników_czek, a kryteria PTSD 7,8 procent. Te liczby wyglądają alarmująco, dopóki nie sprawdzi się, skąd wzięła się próba.

Część niekliniczna została zrekrutowana przez media społecznościowe, a więc zgłaszały się osoby zainteresowane tematem traumy. To nie jest badanie epidemiologiczne i nie wolno z niego odczytywać, ilu Polaków_ek ma cPTSD. Autorzy_rki sami opisują ITQ jako narzędzie wspierające rozpoznanie stawiane w wywiadzie klinicznym, nie jako test rozstrzygający.

Wypełnienie kwestionariusza ma więc jeden konkretny sens: dostajesz uporządkowaną listę tego, co się dzieje, i możesz ją zabrać na wizytę zamiast opowiadać wszystko od zera.

Gdzie w Polsce zgłosić się po ocenę

Ścieżek jest kilka i żadna nie wymaga skierowania.

•

• Centrum Zdrowia Psychicznego w rejonie zamieszkania. Pierwszym miejscem kontaktu jest punkt zgłoszeniowo-koordynacyjny, który przyjmuje osoby powyżej 18 roku życia bez skierowania i bez wcześniejszego umówienia, a w sprawach pilnych ustala termin świadczenia najpóźniej w ciągu 72 godzin.

•

• Poradnia zdrowia psychicznego na NFZ. Do psychiatry_ki skierowanie nie jest potrzebne.

•

• Ośrodek interwencji kryzysowej prowadzony przez powiat, gdy potrzebujesz wsparcia od razu, a nie za kilka tygodni.

•

• Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym, 800 70 2222, całodobowo i bezpłatnie.

•

• Telefon zaufania 116 123 dla dorosłych i 116 111 dla dzieci i młodzieży, oba całodobowe.

•

• 112, gdy zagrożone jest życie lub zdrowie.

Jeśli szukasz pomocy dla kogoś bliskiego, dwie rzeczy warto wiedzieć zawczasu. Po pierwsze, punkt zgłoszeniowo-koordynacyjny rozmawia także z rodzinami, więc możesz pójść tam sam_a i zapytać o możliwości. Po drugie, jeśli krzywdzenie wciąż trwa, kolejność jest odwrotna niż podpowiada intuicja: najpierw bezpieczeństwo, dopiero potem diagnostyka. Całodobowa Niebieska Linia ma numer 800 120 002.